Buông lỏng quản lý, bảo vệ nguồn nước: Hậu quả nặng nề trước mắt và lâu dài (Kỳ 1)

Để có nguồn nước đủ tiêu chuẩn phục vụ đời sống và sản xuất, việc bảo đảm an toàn cho các con sông đầu nguồn, công trình thủy nông… đóng vai trò quan trọng. Tuy nhiên, thời gian qua, việc bảo vệ, quản lý chưa chặt chẽ khiến các công trình này đang bị đe dọa... Nếu không có biện pháp hữu hiệu sớm giải quyết, vấn đề này  khó lường trước hậu quả nghiêm trọng cận kề…

Khu mộ cải táng ở nghĩa trang Tràng Minh ven sông Đa Độ

3 con sông đầu nguồn là  Rế, Giá, Đa Độ có vai trò lớn trong việc bảo đảm  nguồn cho các nhà máy nước, nhưng bằng nhiều cách khác nhau con người đang gây ô nhiễm nghiêm trọng khu vực này.

Rùng rợn cách tàn phá,  ô nhiễm

Đoạn sông Đa Độ chảy qua địa bàn quận Kiến An dài 7 km có vai trò quan trọng với việc nuôi trồng thủy sản, bảo đảm nước canh tác cho nhân dân địa phương,  phục vụ cho hoạt động của Nhà máy nước cầu Nguyệt. Tuy nhiên, nhiều khu vực ven sông Đa Độ thuộc địa bàn của quận đang trong tình trạng ô nhiễm bởi tập quán sinh hoạt lạc hậu. Sát cạnh mép sông Đa Độ thuộc địa bàn phường Tràng Minh (quận Kiến An) là nghĩa trang hung táng của nhân dân địa phương. Thời điểm này, đúng vào dịp cuối năm, thích hợp việc cải táng và xây mộ, toàn bộ nước rửa của các ngôi mộ  cải táng “vô tư” ngấm xuống ven sông. Còn trên địa bàn huyện An Dương cũng có 2 khu nghĩa trang thuộc các xã Bắc Sơn, Lê Lợi nằm ven sông Rế.

Sự phát triển nhanh số lượng  doanh nghiệp tại nhiều địa phương mang lại lợi ích kinh tế-xã hội tích cực, nhưng không lường hết tác hại khi một số doanh nghiệp được cấp phép hoạt động ngay bên sông. Theo ước tính của các ngành chức năng, toàn thành phố có 10 doanh nghiệp đang hoạt động ven 3 con sông Rế, Giá, Đa Độ. Khu vực sông Đa Độ chảy qua địa bàn thị trấn Trường Sơn (An Lão) người dân kêu ca, phàn nàn nhiều về hoạt động của Xí nghiệp chăn nuôi Đồng Hiệp. Với quy mô chăn nuôi lớn, chỉ đứng phía cửa cống đổ ra sông ở thôn Văn Tràng 1 sẽ thấy nước thải đục ngầu từ các trại chăn nuôi của xí nghiệp đổ ra, xả mùi hôi thối vào không khí bay xa chừng 2-3 km…

Một số dòng sông đầu nguồn hiện gánh chịu tác động của nếp sống và thói quen canh tác tùy tiện của người dân địa phương. Đến khu vực sông Giá thuộc địa bàn xã Quảng Thanh (Thủy Nguyên) mùi hôi thối xộc lên từ bãi rác thải chỉ cách sông chưa đầy nửa mét, nước từ bãi rác chảy  thẳng xuống sông. Nước thải ở làng nghề Tràng Minh, đổ vào hệ thống kênh Đò Vọ, làm kênh này ùn tắc bởi bùn, rác. Do hệ thống kênh hở nên khi mưa xuống, nước bẩn lại tràn ra phía sông Đa Độ. Một số khu vực ven sông còn thường xuyên bị người dân lấn chiếm làm đầm nuôi trồng thủy sản. Theo ước tính của lãnh đạo huyện An Dương, trên địa bàn huyện có 116 trường hợp vi phạm Pháp lệnh khai thác và bảo vệ công trình thủy nông, trong đó có những khu vực là trọng điểm về tình trạng lấn chiếm như thị trấn An Dương, các xã: An Đồng, Bắc Sơn. Tại trung tâm thị trấn An Dương, khu vực sông Rế chảy qua, nước thải của khu dân cư 2 bên bờ sông thải trực tiếp xuống sông không qua hệ thống xử lý. Giữa ban ngày, khi đoàn kiểm tra của một số ngành chức năng đến khu vực cầu Rế, một doanh nghiệp đang sử dụng phương tiện “xẻ thịt” bờ sông để cải tạo thành khu du lịch sinh thái ven sông.

Chẳng lẽ bó tay với vi phạm ?

An Dương là một trong những địa phương có số lượng vi phạm Pháp lệnh bảo vệ công trình thuỷ lợi khá lớn nhưng hiện chính quyền địa phương vẫn loay hoay chưa tìm ra biện pháp hữu hiệu nhất để ngăn chặn, xử lý. Phó Chủ tịch UBND huyện An Dương Nguyễn Ngọc Cải cho biết, huyện gặp khó khăn do lịch sử để lại, đất đai của các hộ dân ven sông hiện đã được cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất.Vì vậy các hộ ngang nhiên tiếp tục lấn chiếm, đổ chất thải bẩn xuống ven sông,  nhưng ở một số địa phương công tác quản lý buông lỏng, việc xử lý chưa kịp thời, thiếu kiên quyết khiến các hộ dân “nhờn” luật. Đến thời điểm này, trong số 116 trường hợp vi phạm Pháp lệnh khai thác, bảo vệ công trình thuỷ lợi mới xử lý được một số trường hợp,  còn 61 trường hợp chưa giải toả được.

Ở một số địa phương, việc giải quyết vướng mắc, bảo đảm an toàn cho các con sông đầu nguồn gặp phải trở ngại về tâm linh, bảo đảm an sinh xã hội ở địa phương. Phòng Tài nguyên – Môi trường quận Kiến An cho biết, đã thông báo cho phường Tràng Minh đóng cửa nghĩa trang tại địa phương, yêu cầu nhân dân hung táng người thân tại nghĩa trang Công Nông. Tuy nhiên do tập quán lâu đời của người dân chậm thay đối, nhận thức hạn chế nên một số  người không chấp hành thông báo của địa phương, tiếp tục hung táng người thân ở nghĩa trang cũ ven sông Đa Độ. Huyện An Lão hiện nhức nhối về tình trạng một số doanh nghiệp khu vực trung tâm thị trấn, các trang trại chăn nuôi quy mô lớn xả trực tiếp nước thải xuống sông Đa Độ, có biện pháp, chế tài xử lý. Nguyên nhân do các doanh nghiệp được các ngành chức năng cấp phép sản xuất ven sông. Các hộ dân phát triển trang trại cũng được cấp sổ đỏ cho diện tích đất đang sản xuất. Huyện chỉ có thể xử phạt hành chính khi thấy rõ vi phạm.

Việc cắm mốc giới bảo vệ an toàn cho các dòng sông gần đây được nhiều địa phương quan tâm. Tuy nhiên, quản lý theo mốc giới  còn bị chồng chéo giữa một số đơn vị, vì vậy trách nhiệm không được thể hiện rõ trong khi nguồn nước vẫn bị ô nhiễm… Lãnh đạo Công ty khai thác công trình thủy lợi huyện Thủy Nguyên phản ánh; tham gia quản lý khu vực hồ sông  Giá  bên cạnh công ty còn có đơn vị Bảo đảm an toàn đường thủy nội địa, Sở Tài nguyên – Môi trường. Trong quá trình thực hiện nhiệm vụ, có tình trạng đơn vị này cản trở chức năng, nhiệm vụ của đơn vị khác…

Bài và ảnh Hương An