Bước đột phá trong giám định ADN góp phần đưa các liệt sĩ 'trở về' nhà

Từ Ngân hàng gen liệt sĩ đến Chiến dịch 500 ngày đêm

Ngày 23/7/2024, trong khuôn khổ Hội nghị “Tri ân người có công với cách mạng năm 2024 và ra mắt Ngân hàng gen (ADN) liệt sĩ chưa xác định được thông tin và thân nhân liệt sĩ” do Bộ LĐ-TB&XH phối hợp với Bộ Quốc phòng và các cơ quan tổ chức, nhân kỷ niệm 77 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2024), Ngân hàng gen (ADN) liệt sĩ và thân nhân liệt sĩ chưa xác định được thông tin đã chính thức được kích hoạt, ra mắt.

Ngay tại chương trình, 10 gia đình liệt sĩ được trao kết quả giám định gen. Trong đó, có 4 gia đình đã hoàn thành việc xác định hài cốt, đưa liệt sĩ về quê hương. Là một trong 4 gia đình tìm được thân nhân của mình thông qua giám định gen, bà Phạm Thị Vinh, em gái liệt sĩ Phạm Văn Phước vui mừng, xúc động: “Nhiều năm nay, gia đình tôi đi tìm anh rất vất vả. Nay cuối cùng đã tìm được anh trở về. Tôi rất biết ơn Đảng, Nhà nước, các cơ quan, Bộ, ngành đã giúp đỡ gia đình tôi tìm và đưa anh về”.

Việc xây dựng Ngân hàng gen liệt sĩ, thân nhân liệt sĩ không chỉ mở ra hy vọng cho những gia đình người có công mà còn là niềm mong mỏi của toàn Đảng và Nhân dân cả nước rằng tương lai không xa, tất cả các liệt sĩ đã nằm xuống, hy sinh vì sự nghiệp bảo vệ Tổ quốc sẽ được quy tập và xác định được danh tính.

Ngày 2/4/2026, tại Khu di tích quốc gia đặc biệt Thành cổ Quảng Trị, Bí thư Trung ương Đảng, Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà, Trưởng Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ đã phát động “Chiến dịch 500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ”. Sự kiện có ý nghĩa chính trị, xã hội và nhân văn đặc biệt sâu sắc, là hoạt động thiết thực hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2027), thể hiện quyết tâm của cả hệ thống chính trị trong việc thực hiện trách nhiệm thiêng liêng đối với những người đã hy sinh vì Tổ quốc.

Chiến dịch đặt mục tiêu tìm kiếm, quy tập khoảng 7.000 hài cốt liệt sĩ; hoàn thành lấy mẫu đối với khoảng 230.000 ngôi mộ liệt sĩ chưa xác định được thông tin; giám định ADN khoảng 18.000 mẫu hài cốt liệt sĩ; xây dựng và đưa vào vận hành cơ sở dữ liệu gen thân nhân liệt sĩ; đồng thời hoàn thành công tác rà phá bom mìn, vật nổ tại các địa bàn trọng điểm phục vụ công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ.

Phát biểu tại Lễ phát động Chiến dịch, Phó Thủ tướng Chính phủ Phạm Thị Thanh Trà nhấn mạnh, cần xác định rõ đây là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng, được đặt trong chương trình công tác trọng tâm của cả hệ thống chính trị.

Giám định ADN và hành trình nối lại mạch nguồn

Công tác giám định ADN hài cốt liệt sĩ tại Việt Nam thời gian qua chủ yếu dựa vào phân tích ADN ty thể. Hệ gen ty thể là hệ gen ngoài nhân và di truyền theo dòng mẹ, thuận lợi vì có số lượng bản sao lớn hơn rất nhiều lần so với số lượng bản sao của hệ gen nhân. Mỗi tế bào chỉ có một hệ gen nhân so với hàng chục, hàng trăm, thậm chí hàng nghìn bản sao hệ gen ty thể. Được bảo quản lâu dài trong xương răng, cộng với việc có số lượng bản sao rất lớn trong mỗi tế bào khiến hệ gen ty thể là lựa chọn hàng đầu trong phân tích ADN trong nhận dạng hài cốt liệt sĩ, phần lớn có thời gian chôn cất tới 50 - 80 năm. Với giám định gen ty thể, việc so sánh đối khớp có thể được thực hiện với thân nhân liệt sĩ có nguồn gốc theo đằng ngoại.

Phương pháp này đã mang lại một số kết quả nhất định, song còn nhiều hạn chế khi áp dụng với các mẫu hài cốt bị phân hủy nặng vốn là tình trạng phổ biến đối với hài cốt liệt sĩ sau nhiều thập kỷ.

Vấn đề này được GS.TS Chu Hoàng Hà, Phó Chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam nêu tại Hội nghị tổng kết thực hiện nhiệm vụ tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ giai đoạn 2021 - 2025 do Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ (Ban Chỉ đạo quốc gia 515) tổ chức ngày 26/12/2025.

Theo GS.TS Chu Hoàng Hà, hiện nay công nghệ giám định ADN thế hệ mới đã tạo bước tiến quan trọng trong xác định danh tính hài cốt liệt sĩ, đặc biệt với các trường hợp hài cốt bị phân hủy nặng hoặc không còn thân nhân gần. Đó là quy trình giám định ADN mới dựa trên công nghệ NGS-SNP. Công nghệ này sử dụng các chỉ thị SNP trong hệ gen nhân là loại chỉ thị có kích thước đoạn ADN rất ngắn, phù hợp với các mẫu sinh học bị phân hủy nghiêm trọng. Nhờ đó, phương pháp mới cho phép phân tích hiệu quả các mẫu hài cốt mà các công nghệ trước đây gặp nhiều khó khăn, đồng thời mở rộng khả năng xác định quan hệ huyết thống theo cả dòng cha và dòng mẹ.

Các nghiên cứu thử nghiệm trên hơn 100 mẫu hài cốt đại diện cho nhiều mức độ phân hủy khác nhau đã giúp hoàn thiện quy trình tách chiết ADN chuyên biệt cho điều kiện Việt Nam. Kết quả triển khai thực tế cho thấy hiệu quả vượt trội của công nghệ mới. Tại Nghĩa trang liệt sĩ Trà Lĩnh (Cao Bằng), quy trình giám định ADN NGS-SNP đã được áp dụng đối với 58 mẫu hài cốt liệt sĩ. Trong đó, 54 mẫu thu được dữ liệu ADN đủ điều kiện để so sánh, đối khớp, đạt tỷ lệ 93% cao hơn nhiều so với các phương pháp giám định trước đây.

Ngày 30/6/2026, tại chương trình Gala chính luận nghệ thuật đặc biệt với chủ đề “ADN - Hành trình nối lại mạch nguồn” do Cục Công tác Chính trị (Bộ Công an) chủ trì tổ chức, công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới được giới thiệu như một bước đột phá, mở ra nhiều hy vọng cho hàng trăm nghìn gia đình, thân nhân liệt sĩ sau hàng chục năm tìm kiếm hài cốt cha anh.

Bà Bùi Thị Bưởi, thân nhân liệt sĩ Bùi Văn Thẩm (hy sinh năm 1946) chia sẻ câu chuyện đầy xúc động về hành trình mòn mỏi chờ đợi 80 năm và hy vọng tìm lại hài cốt người thân nhờ ứng dụng công nghệ giám định ADN tiên tiến. Sau 80 năm anh trai hy sinh, gia đình bà giờ chỉ còn lại một người cháu nội của người anh thứ ba là có thể lấy mẫu ADN đối chứng. Với công nghệ cũ, việc đối sánh giữa liệt sĩ và người cháu này là không thể. Nhờ NGS, các nhà khoa học đã có thể khớp nối các mảnh vụn ADN cực ngắn vốn bị phân hủy mạnh theo thời gian để tìm ra mối liên hệ di truyền giữa liệt sĩ Thẩm và người cháu nội. “Tôi chỉ muốn nhanh chóng cho anh về quê nhà để anh em thắp nén hương, mừng lắm”, bà Bưởi nghẹn ngào.

Mỗi phần mộ chưa xác định được danh tính là một khoảng lặng của lịch sử. Mỗi dòng tên còn khuyết là nỗi day dứt chưa thể nguôi ngoai của biết bao gia đình. Tin rằng công nghệ giải trình tự gen thế hệ mới giúp xác định danh tính liệt sĩ qua cả dòng nội sẽ mở ra hy vọng cho hàng trăm nghìn gia đình sau nhiều thập kỷ đỏ mắt chờ tin thân nhân.