Bối cảnh sửa Luật Hộ tịch

Những đòi hỏi từ thực tiễn

Qua 10 năm triển khai, công tác đăng ký và quản lý hộ tịch tại Việt Nam đã có những bước chuyển rõ rệt, từ hoàn thiện thể chế đến tổ chức thực hiện.

Theo đánh giá của cơ quan soạn thảo, hệ thống pháp luật về hộ tịch từng bước được hoàn thiện với hàng loạt văn bản hướng dẫn được ban hành, góp phần đưa hoạt động đăng ký hộ tịch đi vào nền nếp, thống nhất trên phạm vi toàn quốc. Đội ngũ công chức làm công tác hộ tịch cũng được củng cố cả về số lượng và chất lượng, cơ bản đáp ứng yêu cầu nhiệm vụ.

Một trong những dấu ấn nổi bật là việc xây dựng và vận hành Cơ sở dữ liệu hộ tịch điện tử trên toàn quốc. Hệ thống này đã ghi nhận hơn 146 triệu dữ liệu hộ tịch, bao gồm các sự kiện từ khai sinh, kết hôn, xác nhận tình trạng hôn nhân đến khai tử… Đây được xem là nền tảng quan trọng để tiến tới quản lý dân cư hiện đại, đồng thời phục vụ hiệu quả việc cung cấp dịch vụ công cho người dân.

Hệ thống đăng ký, quản lý hộ tịch điện tử đã được triển khai thống nhất tại tất cả các tỉnh, thành phố, với hàng chục nghìn tài khoản người dùng là cán bộ, công chức làm công tác hộ tịch. Việc kết nối, chia sẻ dữ liệu với các cơ sở dữ liệu quốc gia khác, đặc biệt là Cơ sở dữ liệu quốc gia về dân cư, từng bước được thực hiện, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước.

Tuy đạt được nhiều kết quả tích cực, nhưng thực tiễn cũng cho thấy Luật Hộ tịch năm 2014 cần được sửa đổi để đáp ứng yêu cầu hiện nay.

Trước hết, yêu cầu đẩy mạnh chuyển đổi số quốc gia cũng đặt ra áp lực lớn đối với lĩnh vực hộ tịch. Các chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước đều nhấn mạnh đổi mới toàn diện việc giải quyết thủ tục hành chính, cung cấp dịch vụ công không phụ thuộc địa giới hành chính; nâng cao chất lượng dịch vụ công trực tuyến, dịch vụ số cho người dân và doanh nghiệp, hướng tới cung cấp dịch vụ công trực tuyến toàn trình, cá nhân hoá và dựa trên dữ liệu; thực hiện đơn giản hóa thủ tục hành chính, cắt bỏ các thủ tục không cần thiết, gây phiền hà cho người dân và doanh nghiệp…

Cùng với đó, một số quy định của Luật hộ tịch không còn phù hợp với yêu cầu tổ chức, sắp xếp bộ máy chính quyền địa phương hiện nay. Việc triển khai mô hình chính quyền địa phương hai cấp đòi hỏi phải điều chỉnh lại thẩm quyền đăng ký, quản lý hộ tịch theo hướng phân cấp, phân quyền rõ ràng hơn, bảo đảm phù hợp với thực tiễn tổ chức bộ máy.

Luật Hộ tịch năm 2014 ban hành có một số thủ tục vẫn yêu cầu người dân phải trực tiếp đến cơ quan đăng ký, ký sổ, nhận kết quả giấy; chưa tạo điều kiện cho việc thực hiện dịch vụ công trực tuyến toàn trình. Bên cạnh đó, nhiều tình huống phát sinh trong đời sống như thay đổi thông tin hộ tịch, giám hộ, yếu tố nước ngoài… vẫn chưa được quy định đầy đủ, gây lúng túng trong quá trình áp dụng.

Bên cạnh đó, yêu cầu cải cách thủ tục hành chính ngày càng cao, trong khi một số quy định hiện hành chưa khai thác hiệu quả dữ liệu đã có. Trong nhiều trường hợp, người dân vẫn phải cung cấp lại thông tin mà cơ quan nhà nước đã nắm giữ, gây tốn kém thời gian, chi phí.

Trước yêu cầu của Đảng và Nhà nước trong việc đẩy mạnh phân cấp, phân quyền, tinh gọn tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị, đổi mới tư duy công tác xây dựng pháp luật, thực hiện chuyển đổi số đáp ứng yêu cầu cải cách thủ tục hành chính, trên cơ sở Nghị quyết 105/2025/UBTVQH15 ngày 26/9/2025 của Uỷ ban Thường vụ Quốc hội về Chương trình lập pháp năm 2026, dự án Luật Hộ tịch (sửa đổi) đã xây dựng nhằm thể chế hóa đầy đủ quan điểm, chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước về cải cách tư pháp, cải cách hành chính, phân cấp, phân quyền, tổ chức, sắp xếp bộ máy, thực hiện chính quyền địa phương 2 cấp, đẩy mạnh chuyển đổi số, hiện đại hóa, ứng dụng công nghệ thông tin trong công tác đăng ký, quản lý hộ tịch.

Hướng tới quản lý hiện đại, phục vụ người dân tốt hơn

Dự án Luật Hộ tịch (sửa đổi) được xác định nhằm đáp ứng đồng thời nhiều mục tiêu với định hướng cải cách mạnh mẽ, hướng tới phục vụ người dân tốt hơn.

Thứ nhất, sửa đổi các quy định về thủ tục đăng ký hộ tịch theo hướng đơn giản hoá, cắt giảm các giấy tờ không cần thiết hoặc đã có thông tin trong cơ sở dữ liệu, cơ quan đăng ký hộ tịch chủ động khai thác, tra cứu thông tin qua các Cơ sở dữ liệu, không yêu cầu người dân phải nộp, xuất trình khi thực hiện đăng ký hộ tịch.

Thứ hai là đẩy mạnh ứng dụng công nghệ thông tin, chuyển đổi số trong đăng ký và quản lý hộ tịch. Theo định hướng, các thông tin hộ tịch được lưu trữ tập trung, có tính liên tục và lâu dài, tạo nền tảng cho việc cung cấp dịch vụ công hiện đại. Dự án Luật cũng đặt mục tiêu nâng cấp Cơ sở dữ liệu hộ tịch thành một cơ sở dữ liệu quốc gia, bảo đảm “đúng, đủ, sạch, sống, thống nhất, dùng chung”, có khả năng kết nối, chia sẻ với các cơ sở dữ liệu khác như dân cư, bảo hiểm, qua đó phục vụ hiệu quả hơn cho quản lý nhà nước và cung cấp dịch vụ công

Thứ ba là quy định phân quyền triệt để việc đăng ký hộ tịch cho Ủy ban nhân dân cấp xã, trong đó xác định rõ trách nhiệm giữa Trung ương và địa phương, giữa các chính quyền cấp tỉnh và cấp xã, đáp ứng yêu cầu tinh gọn tổ chức bộ máy của hệ thống chính trị, sắp xếp đơn vị hành chính, gắn với phân cấp, phân quyền tối đa theo phương châm “địa phương quyết, địa phương làm, địa phương chịu trách nhiệm”.

Ngoài ra, việc sửa đổi Luật cũng nhằm cụ thể hóa các chủ trương lớn của Đảng về xây dựng Nhà nước pháp quyền, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước, tăng cường công khai, minh bạch trong hoạt động của các cơ quan công quyền.

Đáng chú ý, dự án Luật được xây dựng theo định hướng chỉ quy định những vấn đề mang tính nguyên tắc, khung, các nội dung mang tính kỹ thuật, thường xuyên biến động sẽ giao Chính phủ và các cơ quan có thẩm quyền quy định chi tiết, nhằm bảo đảm tính linh hoạt, phù hợp với thực tiễn.

Có thể thấy, việc sửa đổi Luật Hộ tịch không đơn thuần là điều chỉnh một đạo luật chuyên ngành, mà là bước đi quan trọng trong tiến trình cải cách hành chính, chuyển đổi số và hoàn thiện thể chế quản lý dân cư tại Việt Nam. Với những định hướng cải cách toàn diện, từ phương thức quản lý đến cách thức cung cấp dịch vụ công, Luật Hộ tịch (sửa đổi) được kỳ vọng sẽ tạo ra bước chuyển căn bản: từ mô hình “người dân đi đăng ký” sang “nhà nước chủ động phục vụ trên nền tảng dữ liệu”, qua đó nâng cao chất lượng quản trị và bảo đảm tốt hơn quyền nhân thân của mỗi cá nhân.