Bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư từ góc nhìn vị trí việc làm

Bổ nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư từ góc nhìn vị trí việc làm
Lễ công bố bổ nhiệm chức danh PGS tại Đại học Bách khoa Hà Nội năm 2025. (Nguồn: HUST)

(PLVN) - Dự thảo Thông tư về tiêu chuẩn, điều kiện và quy trình bổ nhiệm, miễn nhiệm chức danh giáo sư, phó giáo sư đề xuất chuyển từ cơ chế Nhà nước công nhận sang trao quyền chủ động cho cơ sở giáo dục đại học. Việc bổ nhiệm sẽ gắn với vị trí việc làm, nhu cầu thực tế và kết quả đánh giá năng lực, đồng thời tăng cường trách nhiệm giải trình và hậu kiểm.

Trao quyền tự chủ, gắn chức danh với vị trí việc làm

Thay đổi đáng chú ý trong dự thảo Thông tư là chuyển từ mô hình “Nhà nước công nhận đạt chuẩn - cơ sở giáo dục đại học bổ nhiệm” sang cơ chế cơ sở giáo dục đại học chủ động tuyển chọn, bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư trên cơ sở cạnh tranh, phù hợp với nhu cầu và vị trí việc làm. Nhà nước ban hành các tiêu chuẩn tối thiểu, hướng dẫn, giám sát và thực hiện hậu kiểm.

Định hướng này được xây dựng trên cơ sở yêu cầu đổi mới căn bản, toàn diện giáo dục và đào tạo, tăng cường tự chủ đại học và hội nhập quốc tế theo tinh thần Nghị quyết 71-NQ/TW. Theo đó, chức danh giáo sư, phó giáo sư không chỉ được xem xét trên cơ sở hồ sơ thành tích cá nhân mà còn phải gắn với nhiệm vụ chuyên môn, nhu cầu phát triển và điều kiện thực tế của từng cơ sở đào tạo.

Tại Hội nghị lấy ý kiến về dự thảo, Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn nhấn mạnh yêu cầu thiết kế cơ chế vừa bảo đảm chất lượng, vừa phát huy quyền tự chủ của các trường đại học. Việc trao quyền cho cơ sở giáo dục đại học phải đi kèm các tiêu chuẩn rõ ràng, quy trình minh bạch và cơ chế kiểm tra phù hợp, tránh tình trạng tự chủ nhưng thiếu kiểm soát.

Theo hướng tiếp cận mới, một cơ sở giáo dục đại học chỉ bổ nhiệm giáo sư, phó giáo sư khi có vị trí việc làm, nhiệm vụ chuyên môn và điều kiện bảo đảm tương ứng. Chức danh học thuật vì vậy phải gắn với hoạt động giảng dạy, nghiên cứu, phát triển đội ngũ và đóng góp cho cộng đồng, thay vì chỉ dừng ở sự ghi nhận danh hiệu.

Cách làm này được kỳ vọng khắc phục tình trạng chức danh học thuật chưa gắn chặt với nhu cầu sử dụng nhân lực của các trường. Một người được bổ nhiệm phải có khả năng đảm nhiệm công việc cụ thể, tạo ra giá trị trong đào tạo và nghiên cứu, đóng góp vào sự phát triển của đơn vị. Cơ chế cạnh tranh theo vị trí việc làm cũng tạo điều kiện để các trường chủ động thu hút nhà khoa học, chuyên gia có uy tín, nhất là những người đang làm việc tại các cơ sở nghiên cứu, trường đại học nước ngoài hoặc có kinh nghiệm thực tiễn. Đây được xem là một hướng mở để các trường phát triển đội ngũ, bổ sung nhân lực cho những ngành, lĩnh vực mới và lĩnh vực đang thiếu chuyên gia đầu ngành.

Cùng với thay đổi cơ chế bổ nhiệm, dự thảo đặt ra yêu cầu đánh giá ứng viên trên nhiều phương diện, thay vì chủ yếu dựa vào số lượng công trình khoa học hay các điều kiện mang tính hình thức. Các tiêu chí được thiết kế theo ba nhóm năng lực chính: kết quả giảng dạy và đào tạo; nghiên cứu, sáng tạo tri thức và uy tín khoa học; phát triển đội ngũ và phục vụ cộng đồng. Trong đó, tỷ trọng tối thiểu của từng nhóm lần lượt là 30%, 30% và 20%.

Việc phân chia các nhóm tiêu chí nhằm bảo đảm người được bổ nhiệm có năng lực toàn diện, vừa có đóng góp trong nghiên cứu, vừa thực hiện tốt nhiệm vụ đào tạo và có trách nhiệm với cộng đồng học thuật. Đây cũng là cách tiếp cận nhằm hạn chế tình trạng quá coi trọng công bố khoa học mà chưa đánh giá đầy đủ chất lượng giảng dạy, khả năng hướng dẫn người học và đóng góp cho sự phát triển của ngành.

Đánh giá thực chất năng lực, không chỉ đếm thành tích

Về công bố khoa học, dự thảo quy định ngưỡng tối thiểu đối với ứng viên là tác giả chính của các công trình thuộc nhóm tạp chí, ấn phẩm được phân loại. Theo đó, ứng viên phó giáo sư phải có tối thiểu 12 công bố thuộc nhóm 1, trong khi ứng viên giáo sư phải có tối thiểu 20 công bố. Các yêu cầu về công bố quốc tế có uy tín cũng được đặt ra theo từng lĩnh vực chuyên môn.

Tuy nhiên, việc đánh giá không chỉ dừng ở số lượng công trình. Dự thảo hướng tới xem xét chất lượng, giá trị khoa học và mức độ đóng góp thực chất của ứng viên. Những sản phẩm nghiên cứu, kết quả ứng dụng và đóng góp phù hợp với đặc thù từng ngành cần được nhìn nhận tương xứng.

Từ thực tiễn lĩnh vực khoa học và công nghệ, PGS.TS Hoàng Tùng, Trường Đại học Xây dựng Hà Nội đề xuất cần tính đến các kết quả sáng tạo, đổi mới như sáng chế và quyền sở hữu trí tuệ. Theo ông, trong bối cảnh Nghị quyết 57-NQ/TW đặt ra yêu cầu thúc đẩy khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, những đóng góp này cần được xem xét trong hệ thống tiêu chí đánh giá chức danh học thuật.

Một số ý kiến cũng đề nghị tiêu chí phải phản ánh đặc thù của từng ngành, tránh áp dụng cứng nhắc một thước đo cho tất cả lĩnh vực. GS.TS Bùi Văn Ga (Đại học Đà Nẵng) cho rằng, yêu cầu về ngoại ngữ cần được thiết kế linh hoạt, phù hợp với đặc điểm chuyên môn, thay vì giới hạn trong một số ngôn ngữ nhất định. Ông cũng đề nghị làm rõ thời hạn tiếp nhận phản ánh, kiến nghị trước khi hội đồng họp để bảo đảm quy trình đánh giá chặt chẽ.

Trong lĩnh vực y khoa, GS.TS Trần Huy Thịnh (Trường Đại học Y Hà Nội) lưu ý, cần xem xét tương xứng những đóng góp đặc thù của ngành, trong đó có các kết quả nghiên cứu, đóng góp chuyên môn và mức độ trích dẫn. Theo ông, cần rà soát cách phân nhóm và hệ số đánh giá để không bỏ sót những thành tựu có giá trị nhưng chưa được phản ánh đầy đủ qua các tiêu chí hiện hành. Các tiêu chí cũng cần được lượng hóa rõ hơn, hạn chế cách hiểu khác nhau trong quá trình triển khai.

Đối với lĩnh vực sư phạm, PGS.TS Nguyễn Lân Hùng Sơn (Trường Đại học Sư phạm Hà Nội) đề nghị ghi nhận đầy đủ hơn những đóng góp trong biên soạn, chủ biên giáo trình, sách giáo khoa, đào tạo giáo viên và hướng dẫn sinh viên thực tập sư phạm. Đây là những hoạt động có ý nghĩa trực tiếp đối với chất lượng đào tạo nhưng cần được thể hiện rõ trong hệ thống tiêu chí đánh giá.

Các ý kiến cho thấy yêu cầu đặt ra không chỉ là xây dựng một bộ tiêu chuẩn chung mà còn phải có cách đánh giá phù hợp với đặc thù ngành nghề. Một cơ chế tốt cần bảo đảm chuẩn mực học thuật, đồng thời không làm mất đi sự đa dạng trong hoạt động nghiên cứu, đào tạo và phục vụ xã hội.

Các cơ sở giáo dục đại học chủ động nghiên cứu, chuẩn bị điều kiện triển khai

Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn cho biết, Ban soạn thảo sẽ tiếp tục rà soát các quy định về đánh giá sau bổ nhiệm, cơ chế chuyển tiếp và những trường hợp đặc thù. Trong 3 năm đầu, mỗi năm số lượng bổ nhiệm không quá 20% tổng số giáo sư, phó giáo sư tại thời điểm đầu năm học; số giáo sư được bổ nhiệm mới không quá 1/3 số phó giáo sư được bổ nhiệm mới. Dự kiến, Thông tư được hoàn thiện và ban hành trong tháng 11. Bộ trưởng đề nghị các cơ sở giáo dục đại học chủ động nghiên cứu, chuẩn bị điều kiện triển khai. Cơ chế bổ nhiệm cạnh tranh theo vị trí việc làm được kỳ vọng góp phần thu hút nhân lực chất lượng cao, xây dựng đội ngũ giáo sư, phó giáo sư có năng lực thực chất, đóng góp thiết thực cho đào tạo và nghiên cứu khoa học.

Uyên Na