Bảo tồn nghệ thuật sân khấu truyền thống: Trân trọng và kiên nhẫn

     Lâu nay, chủ trương bảo tồn nghệ thuật sân khấu dân tộc đã trở thành khẩu hiệu trong hầu hết các “seminar” về nghệ thuật  sân khấu truyền thống. Đôi khi các nhà quản lý còn coi chủ trương này quyết định tới sự sống còn của nghệ thuật nước nhà. Nhưng thực tế các nhà hát cùng các nghệ sĩ làm được những gì sau những cuộc vận động khá tưng bừng như thế?

Bảo tồn như thế nào, và để làm gì?

     Đó là câu hỏi khá riết róng của chính anh chị em nghệ sĩ. Bởi lẽ, bảo tồn theo chủ trương cần giữ lại những hồn cốt nguyên bản của những tác phẩm và làn điệu cổ truyền. Nghĩa là các nhà hát tập trung dàn dựng lại những pho kinh điển nhất như Quan âm Thị Kính, Súy Vân giả dại, Lưu Bình – Dương Lễ, Tấm Cám (chèo), Quang Trung, Lửa Diên Hồng, Tấm vóc Đại Hồng (cải lương), Trưng nữ vương, Triệu Trinh Nương, Nghêu, Sò, ốc Hến (tuồng)... Nhưng sau đó sẽ trình diễn các giá trị kinh điển này ở đâu và cho ai? Thì có người đã phải thốt lên rằng: Tồn kho, Bởi đó là thực tế. Người xem quay lưng, họa may chăng đôi khi có thể đem chúng đi đối ngoại và để chứng minh cho việc giữ gìn bản sắc dân tộc là đúng đắn.

Khi trao đổi với chúng tôi, NSƯT Vũ Đức ý, trường đoàn chèo Hải Phòng nói: “Không nên bảo thủ. Bảo tồn giá trị nghệ thuật dân tộc nên phù hợp với tiết tấu sôi động của nền công nghiệp mới”.

**

*

     Còn NSƯT Thùy Mùi, Phó giám đốc nhà hát chèo Hà Nội thì lắc đầu tỏ ra e ngại, nếu cứ đem cái “nguyên bản” ấy bày lên giữa bàn dân thiên hạ. Chị cho rằng giá trị nghệ thuật của ông cha thật cao quý, nhưng để thu hút người xem trong giai đoạn này cần phải tìm ra một trình thức mới cho đắc dụng. Chị còn cho biết, Nhà hát chèo Hà Nội có dự án bảo tồn giá trị nghệ thuật chèo truyền thống Hà Nội (kéo dài trong 5 năm 2006 – 2010), trong đó có việc khôi phục 3 vở chèo cổ “Quan âm Thị Kính, Trương Viên, Lưu Bình – Dương Lễ”.

      Nhưng theo NSƯT Thúy Mùi đây chỉ là hoạt động phục vụ chương trình chào mừng kỷ niệm 1000 năm Thăng Long – Hà Nội. Còn sau đó thì chưa biết để làm gì. Tất nhiên, sự bảo tồn “sông” ấy không phải là để khỏi bị nằm yên trong cái gọi là “kho tàng quý” của ông cha ta, mà nó phải gắn thiết thực với đời sống văn hóa tinh thần của người xem, và dẫn đến sự tồn tại cụ thể của một đơn vị nghệ thuật.

     Thật khó tưởng tượng được rằng trong những “Show” ca nhạc, có ca sĩ nhận tới cát xê 10 triệu đồng, thì trong khi đó nghệ sĩ chèo được phát bồi dưỡng có 10 nghìn đồng một đêm diễn. ấy là chưa nói đến những đêm diễn chèo ngày càng ít khán giả, làm cho sự hưng phấn sáng tạo nghệ thuật của nghệ sĩ ngày càng mai một.

     Nhắc đến chuyện này quả thực nhiều người thấy áy náy, nhưng đó là một thực tế. Để người xem đến và yêu nghệ thuật truyền thống, đòi hỏi sự đổi mới hết sức gấp rút của các đơn vị nghệ thuật. Tất nhiên, sự đầu tư của Nhà nước là không thể thiếu. Mới đây, trong hồ sơ di sản Quan họ trình lên UNESCO, để xin được công nhận là di sản văn hóa thế giới, đã được các nhà chuyên môn cùng các nghệ nhân trao đổi. Họ cũng đã nêu ra sự lúng túng về chuyện bài bản cổ, và để đến với đời sống những làn điệu ấy cũng phải tìm đến “cái phát triển” và chỉ cần giữ cho được “cái hồn” Quan họ. Về điểu này, NSƯT Thúy Mùi cũng nêu ý kiến: Giữ cho được “lòng bản” chèo, nhưng phải mang hơi thở hiện đại. Bảo tồn giữ gìn bản sắc, hồn chèo để làm nền tảng cho sự phát triển. Đó là bảo tàng “sống”!

Liệu có đánh trống bỏ dùi?

Từ cuối năm 2002, rộ lên một dự án sân khấu học đường. Xem ra việc bảo tồn bằng cách truyền thống giáo dục trong nhà trường có kết quả hữu hiệu nhất định. Với những hy vọng biến cái không thể thành cái có thể trong tình trạng vắng khách hiện nay, việc đem sân khấu chèo đến tận bục giảng để diễn, để dạy, sẽ tạo nên một lớp người xem trẻ yêu thích đến với sân khấu chèo. Chủ trương này đúng nhưng với những giờ ngoại khóa như vậy chỉ đem lại kết quả cải thiện chút ít cho đời sống của nghệ sĩ, chứ không hẳn đã tìm được người xem đích thực. Các cháu coi đây là một sinh hoạt văn hóa bổ ích cho học tập tác phẩm trong nhà trường (Oan Thị Kính – Sách ngữ văn lớp 7). Nếu trông cậy vào tiết học này để biến các cháu trở thành người xem yêu thích và tìm đến sân khẩu chèo cổ thì thật xa vời.

Đừng để mai một

Đến với người xem và đừng biến cái gia sản phi vật thể này trở thành hàng hóa. Đấy là một công việc có ý nghĩa nhất khi đem giá trị nghệ thuật sân khấu truyền thống đến với sân đình và đến với mặt bằng đời sống xã hội, đem nó trở về với đời sống với đúng nghĩa của nó; đồng thời tiến tới biến nhà văn hóa các làng xã, thôn bản, phường, quận... thành sân chơi thấm đẫm hơi thở, hồn cốt của sân khấu truyền thống. Lẽ dĩ nhiên việc sân khấu hóa học đường cũng nên phát huy ở mức độ tối đa. Chỉ có một thái độ trân trọng, kiên nhẫn trong việc quảng bá sân khấu truyền thống với quan niệm xã hội hóa tích cực, không vụ lợi mới mong đem lại hiệu quả bảo tồn “sống” trong tương lai.