Bạo lực gia đình thời công nghệ số: Những vết thương không roi vọt

Nhiều học sinh bị chính cha mẹ, người thân kiểm soát tài khoản mạng xã hội, đọc trộm tin nhắn, công khai hình ảnh riêng tư, thậm chí đăng tải những nội dung riêng tư để “dạy con”. Đằng sau danh nghĩa yêu thương và quản lý là những tổn thương tâm lý âm thầm nhưng kéo dài, đẩy nhiều trẻ vào trạng thái khủng hoảng, mất niềm tin và cô lập.

Khi “quản lý con” biến thành bạo lực trên không gian mạng

Vài năm trước đây, câu chuyện một bà mẹ nổi tiếng đăng đàn Facebook kể chuyện con mình truy cập và xem những hình ảnh nhạy cảm khiến dư luận xôn xao. Trong bài đăng, bà mẹ cho biết cảm thấy bất ngờ khi phát hiện con trai trong tuổi dậy thì bị thành phần xấu đưa vào nhóm chứa những hình ảnh mang tính khiêu dâm trên mạng. Vì tức giận, bà mẹ đã đập điện thoại, đồng thời chia sẻ lên mạng nhằm… cảnh báo các ông bố, bà mẹ khác.

Trường hợp khác, trên mạng xã hội hay trong các nhóm ẩn danh, không thiếu trường hợp học sinh THPT chia sẻ nỗi buồn bị bố mẹ kiểm tra điện thoại mỗi tối, ép cung cấp mật khẩu Facebook, Zalo và email. Mỗi cuộc trò chuyện với bạn bè đều bị đọc lại. Chỉ cần phát hiện nội dung không vừa ý, phụ huynh sẽ chụp màn hình gửi vào nhóm gia đình, họ hàng để “phê bình”.

Những câu chuyện như vậy đang xuất hiện ngày càng nhiều trong đời sống số hiện nay. Không ít phụ huynh cho rằng đó chỉ là “quản con”, “dạy con”, hoặc “bảo vệ con trước nguy hiểm mạng xã hội”. Nhưng khi việc giám sát vượt qua ranh giới quyền riêng tư, đi kèm nguy cơ xâm phạm, xúc phạm, kiểm soát, đe dọa hoặc bêu riếu công khai, nó đã trở thành một dạng bạo lực tinh thần.

Trong thời đại số, không gian mạng là một phần cuộc sống của mọi người, kể cả trẻ em. Các em học tập, kết nối bạn bè, thể hiện cảm xúc và xây dựng bản sắc của riêng mình qua môi trường trực tuyến. Việc cha mẹ tùy tiện công khai thông tin riêng tư, hình ảnh nhạy cảm hay nhật ký số của con không chỉ khiến trẻ tổn thương, mà còn có thể gây hậu quả lâu dài về tâm lý và danh dự.

Tại Việt Nam, hiện tượng phụ huynh đăng ảnh con bị phạt, livestream mắng con, công khai điểm số hay chuyện riêng tư trên mạng xã hội không còn hiếm gặp. Điều đáng nói là nhiều người lớn chưa nhận thức đầy đủ rằng hành vi ấy có thể để lại “dấu vết số” tồn tại rất lâu trên internet, ảnh hưởng tới lòng tự trọng và sự phát triển nhân cách của trẻ.

Theo thống kê của UNICEF Việt Nam, khoảng 1/5 trẻ em ở Việt Nam từng bị bắt nạt trên không gian mạng; gần 3/4 trẻ em phải chịu các hình thức kỷ luật bằng bạo lực trong gia đình. Thực tế, bạo lực với trẻ không chỉ diễn ra ở nhà trường hay xã hội mà còn xuất hiện “trong gia đình và trên không gian mạng”.

Nhiều phụ huynh đang nhầm lẫn giữa “đồng hành số” và “kiểm soát tuyệt đối”. Đồng hành là hướng dẫn trẻ sử dụng internet an toàn, xây dựng niềm tin và kỹ năng tự bảo vệ. Ngược lại, kiểm soát cực đoan là xâm nhập mọi tài khoản cá nhân, theo dõi mọi mối quan hệ và sử dụng mạng xã hội như công cụ trừng phạt.

Việc trẻ bị xâm phạm đời tư thường có xu hướng thu mình, mất cảm giác an toàn, giảm khả năng chia sẻ với gia đình. Nặng hơn, các em có thể rơi vào trạng thái lo âu, trầm cảm hoặc phản kháng tiêu cực.

Điều nguy hiểm là “bạo lực số” trong gia đình thường khó nhận diện. Không có thương tích cơ thể, không tiếng khóc lớn, nhưng những tổn thương tinh thần lại kéo dài dai dẳng. Một bài đăng bêu xấu của phụ huynh có thể bị chia sẻ hàng trăm lần, trở thành “vết sẹo số” theo trẻ suốt nhiều năm.

Yêu thương con trẻ đúng cách trong thế giới số

Luật Trẻ em của Việt Nam đã quy định rõ trẻ có quyền bí mật đời sống riêng tư, bí mật cá nhân. Luật An ninh mạng và các quy định về bảo vệ dữ liệu cá nhân cũng nghiêm cấm việc đăng tải, phát tán thông tin cá nhân gây tổn hại tới danh dự, nhân phẩm người khác, bao gồm trẻ vị thành niên.

Tuy nhiên, khoảng cách giữa quy định pháp luật và thực tế vẫn còn lớn. Trong nhiều gia đình, quan niệm “con cái là tài sản của cha mẹ” vẫn tồn tại. Không ít người lớn cho rằng mình có quyền toàn bộ đối với điện thoại, tài khoản mạng xã hội hay thông tin cá nhân của con.

Mặc dù không gian mạng đang mở ra nhiều cơ hội học tập, kết nối cho trẻ em, nhưng cũng đặt ra thách thức lớn đối với gia đình. Một bộ phận phụ huynh lo sợ con tiếp xúc nội dung độc hại, lừa đảo, bắt nạt trực tuyến nên lựa chọn cách quản lý cứng rắn. Nhưng, nếu thiếu hiểu biết về quyền trẻ em và kỹ năng số, sự lo lắng ấy rất dễ biến thành áp đặt.

Đại úy Huỳnh Đỗ Tấn Thịnh - Đội Cảnh sát hình sự đặc nhiệm, Công an TP HCM khi chia sẻ với truyền thông, đã đưa ra lời khuyên, như cha mẹ cần chuyển từ vai trò “cảnh sát” sang “đồng minh”. Điều này thể hiện rất rõ qua các quy tắc “vàng” mà Đại úy Thịnh đưa ra. Ví dụ như văn hóa giao tiếp trong gia đình. Chỉ khi cha mẹ thực sự quan tâm về cuộc sống số của con một cách tích cực và không phán xét, khi đó con cái mới mở lòng và những cảm xúc tiêu cực trong gia đình sẽ không xuất hiện.

Cùng quan điểm, Thạc sĩ Nguyễn Thị Đào Lưu, giảng viên tâm lý của Đại học Văn Lang, TP HCM cho rằng, nhiều người trẻ cá tính, muốn thể hiện quan điểm sống thẳng thắn, thật thà trên không gian mạng, nhưng phụ huynh lại muốn con thể hiện “đúng mực theo ý họ”.

Bên cạnh đó, nhiều người trẻ sợ bị phụ huynh gắn thẻ trong các bài viết hay chia sẻ những khoảnh khắc xấu hổ, khiến họ không thoải mái. Việc bị cha mẹ dõi theo, thậm chí kiểm soát sẽ khiến họ cảm thấy ức chế, gò bó. Đây cũng là lý do gây ra bất đồng giữa hai thế hệ trong gia đình.

Theo bà Đào Lưu, để tránh những tranh cãi và tổn thương, khi dùng mạng xã hội, cha mẹ nên tôn trọng quyền riêng tư của người trẻ. Không nên can thiệp vào việc con cái đăng trạng thái gì, hình ảnh nào, bình luận ra sao. Nếu có thể hãy góp ý tế nhị, không nên chấn chỉnh, bêu riếu con ngay trên mạng xã hội.

Bên cạnh gia đình, cộng đồng như nhà trường, chuyên gia tâm lý, cũng cần tăng cường giáo dục kỹ năng số, kỹ năng bảo vệ dữ liệu cá nhân và nhận diện nguy cơ để kịp thời hỗ trợ các em học sinh.

Song song đó, cơ quan quản lý cần đẩy mạnh truyền thông về quyền trẻ em trên không gian mạng, xử lý nghiêm các hành vi phát tán thông tin cá nhân gây tổn hại tới trẻ vị thành niên. Tổng đài quốc gia bảo vệ trẻ em 111 cũng cần được phổ biến rộng rãi hơn để trẻ và phụ huynh có thể tìm kiếm hỗ trợ khi cần.

Bạo lực gia đình trên không gian số là vấn đề mới nhưng không còn nhỏ lẻ. Nó âm thầm len vào đời sống qua từng bài đăng, từng đoạn tin nhắn bị đọc trộm, từng lần trẻ bị đem ra “xét xử công khai” trên mạng xã hội.

Trong kỷ nguyên số, yêu thương con không chỉ là bảo vệ con khỏi nguy hiểm ngoài xã hội, mà còn là biết dừng lại trước ranh giới quyền riêng tư của trẻ. Bởi gia đình phải là nơi an toàn nhất cả ngoài đời thực, lẫn trên không gian mạng.