Bảo hộ sở hữu trí tuệ: Doanh nghiệp cần chủ động trước khi tranh chấp phát sinh

Tăng hỗ trợ pháp lý, nâng hiệu quả thực thi trên môi trường số

Phát biểu khai mạc, ông Cao Đăng Vinh - Phó Cục trưởng Cục Pháp luật dân sự - kinh tế, Bộ Tư pháp, nhấn mạnh trong bối cảnh phát triển dựa trên khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, SHTT ngày càng trở thành nguồn lực quan trọng tạo nên giá trị, sức cạnh tranh của DN. Với DN nhỏ và vừa (DNNVV), HKD, tài sản trí tuệ (TSTT) không chỉ là sáng chế, công nghệ mà còn bao gồm nhãn hiệu, kiểu dáng sản phẩm, phần mềm, nội dung quảng cáo và những thành quả sáng tạo khác.

Tuy nhiên, không ít DN chưa nhận diện đầy đủ giá trị TSTT, chưa chủ động xác lập quyền hoặc chỉ tìm cách bảo vệ khi nhãn hiệu bị sử dụng trái phép, hàng hóa bị làm giả, làm nhái hay tranh chấp đã phát sinh. Trong môi trường số, những hạn chế này càng làm gia tăng rủi ro, ảnh hưởng đến cơ hội hợp tác và khai thác giá trị thương mại của TSTT.

Theo Thạc sĩ Nguyễn Thị Ngọc Nhung - Phó Trưởng phòng Quản lý SHTT và Đổi mới sáng tạo, Sở KH&CN TP HCM, năm 2025, Thành phố chiếm khoảng 33% tổng số đơn đăng ký và 35% tổng số văn bằng bảo hộ sở hữu công nghiệp (SHCN) của cả nước. Kết quả này cho thấy vai trò của TP HCM trong hoạt động xác lập quyền SHCN, đồng thời đặt ra yêu cầu nâng cao năng lực quản trị, khai thác TSTT của cộng đồng DN.

Bà Nhung cho biết chính sách hỗ trợ về SHTT được triển khai theo ba nhóm: hỗ trợ đăng ký xác lập quyền; hỗ trợ khai thác, quản trị TSTT; hỗ trợ bảo vệ quyền trên môi trường số.

Trong đó, DN, HKD có trụ sở tại TP HCM và cá nhân đáp ứng điều kiện được hỗ trợ kinh phí thực tế đăng ký bảo hộ sáng chế, kiểu dáng công nghiệp, thiết kế bố trí mạch tích hợp bán dẫn. Các nội dung hỗ trợ khai thác, quản trị TSTT hướng đến DN công nghệ cao, DN công nghệ chiến lược, DN khởi nghiệp sáng tạo và tổ chức khoa học, giáo dục đại học, với những hoạt động như hoàn thiện hệ thống quản trị nội bộ, đánh giá, định giá TSTT, lập phương án chuyển nhượng, li-xăng và đào tạo chuyên sâu.

Trên môi trường số, các giải pháp được đề cập gồm ứng dụng công nghệ nhận diện, giám sát, cảnh báo vi phạm; truy xuất nguồn gốc, chống hàng giả và xây dựng công cụ số phục vụ thực thi quyền. Theo bà Nhung, cần tiếp tục phổ biến chính sách, hướng dẫn rõ điều kiện, thủ tục để DN, HKD dễ tiếp cận; đồng thời tăng cường phối hợp giữa các cơ quan chức năng, hỗ trợ DN chủ động đăng ký, quản trị và khai thác TSTT.

Ở góc độ pháp lý trên môi trường số, TS. Nguyễn Phương Thảo - Trưởng Bộ môn Luật Dân sự, Trường ĐH Luật TP HCM, phân tích trách nhiệm của DN cung cấp dịch vụ trung gian và chủ quản nền tảng số khi người dùng thực hiện hành vi xâm phạm quyền SHTT.

Theo TS. Thảo, các DN này có thể cung cấp hạ tầng kỹ thuật, lưu trữ, truyền dẫn thông tin hoặc tạo môi trường để người dùng đăng tải nội dung, giao dịch hàng hóa. Vì vậy, cần xác định rõ nghĩa vụ phòng ngừa, tiếp nhận thông báo, ngăn chặn và xử lý vi phạm của từng chủ thể.

Việc xác định trách nhiệm cần căn cứ vào tính chất dịch vụ, vai trò thực tế, mức độ kiểm soát, khả năng nhận biết vi phạm và việc thực hiện nghĩa vụ pháp lý. Đối với trách nhiệm bồi thường thiệt hại, cần phân biệt người trực tiếp xâm phạm với DN cung cấp dịch vụ trung gian, chủ quản nền tảng số; không mặc nhiên quy trách nhiệm cho đơn vị vận hành chỉ vì hành vi vi phạm xảy ra trên nền tảng của họ.

Liên quan thủ tục xác lập quyền, ông Trần Giang Khuê - Trưởng Văn phòng đại diện Cục SHTT tại TP HCM, lưu ý DN cần cập nhật quy định, theo dõi hồ sơ và chủ động trao đổi với cơ quan chuyên môn. Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật SHTT sửa năm 2025 đã rút ngắn thời hạn xử lý một số thủ tục; trong đó thời hạn thẩm định nội dung đơn đăng ký nhãn hiệu được quy định là 5 tháng kể từ ngày công bố đơn; một số trường hợp đủ điều kiện có thể được yêu cầu thẩm định nhanh.

Việc cập nhật quy định, thực hiện đúng thủ tục và quản lý hồ sơ ngay từ đầu sẽ giúp DN hạn chế rủi ro, thay vì chỉ tìm đến cơ quan chuyên môn khi tranh chấp phát sinh.

Chủ động bảo hộ nhãn hiệu, sử dụng âm nhạc đúng quyền

Đề cập cơ chế bảo hộ nhãn hiệu, Thạc sĩ Bùi Thị Hồng Ngọc - Phó Giám đốc Công ty Luật TNHH Đại Hà Thành, lưu ý việc đăng ký thành lập DN hoặc có tên HKD không đồng nghĩa với việc đã xác lập đầy đủ quyền đối với nhãn hiệu sử dụng cho hàng hóa, dịch vụ. Do đó, chủ thể kinh doanh cần tra cứu khả năng đăng ký, lựa chọn nhóm hàng hóa, dịch vụ phù hợp và thực hiện thủ tục bảo hộ từ sớm.

Bà Ngọc dẫn trường hợp Kem Tràng Tiền để minh họa nguy cơ nhầm lẫn thương hiệu khi trên thị trường từng xuất hiện những tên gọi như “Kem 35 Tràng Tiền”, “Kem Tràng Tiền số 1” hay “Kem Tràng Tiền 35”. Theo bà, đăng ký bảo hộ tạo cơ sở pháp lý để DN bảo vệ nhãn hiệu, phối hợp với lực lượng chức năng xử lý sản phẩm có dấu hiệu vi phạm. Xây dựng thương hiệu vì vậy cần đi đôi với xác lập quyền, thay vì chỉ dựa vào thời gian sử dụng hoặc mức độ nhận diện trên thị trường.

Bên cạnh bảo hộ, DN có thể khai thác TSTT thông qua chuyển nhượng, chuyển quyền sử dụng hoặc nhượng quyền thương mại khi đáp ứng điều kiện pháp luật. Các hợp đồng cần quy định rõ phạm vi sử dụng, thời hạn, quyền lợi và trách nhiệm của các bên nhằm hạn chế nguy cơ tranh chấp. Việc quản lý hồ sơ và kiểm soát sử dụng nhãn hiệu cần được duy trì song song với quá trình phát triển kinh doanh.

Ở góc độ quyền tác giả,  Thạc sĩ, Luật sư Mai Đức Việt, Giám đốc Công ty TNHH Tư vấn Đầu tư Giải trí Bản quyền Quốc tế, lưu ý việc nghe nhạc trên nền tảng trực tuyến không mặc nhiên đồng nghĩa với quyền sử dụng âm nhạc trong hoạt động kinh doanh.

Tại quán cà phê, nhà hàng, khách sạn hay cửa hàng bán lẻ, việc phát bản ghi âm, ghi hình đã công bố nhằm mục đích thương mại, khi đáp ứng điều kiện luật định, có thể thuộc trường hợp không phải xin phép nhưng vẫn phải trả tiền bản quyền. Nghĩa vụ cụ thể cần được xác định theo quy định pháp luật, hình thức khai thác và các chủ thể quyền liên quan.

Tương tự, việc trả phí thuê bao nghe nhạc trực tuyến không mặc nhiên cho phép sử dụng nội dung vào mọi mục đích thương mại. Cơ sở kinh doanh cần kiểm tra điều khoản dịch vụ, xác định phạm vi quyền được cấp và thực hiện nghĩa vụ bản quyền tương ứng.

Với hoạt động biểu diễn trực tiếp hoặc sử dụng nhạc trong video quảng cáo, các bên cần làm rõ quyền sử dụng tác phẩm, bản ghi âm và trách nhiệm xin phép, trả tiền bản quyền. Việc lưu giữ hợp đồng, giấy phép và chứng từ liên quan cũng giúp cơ sở kinh doanh có căn cứ chứng minh việc sử dụng hợp pháp.

Tại Hội nghị, đại diện UBND phường Diên Hồng, TP HCM, cho rằng việc tăng cường thẩm quyền xử lý vi phạm hành chính trong lĩnh vực SHCN cho Chủ tịch UBND cấp xã theo quy định mới tạo điều kiện để địa phương chủ động hơn trong phát hiện, xử lý vi phạm. Tuy nhiên, cán bộ cơ sở cần được hướng dẫn để nhận diện đúng hành vi và thực hiện đúng trình tự, thủ tục.

Đơn vị kiến nghị đẩy mạnh tuyên truyền pháp luật về SHTT đến DN, HKD và người dân; đồng thời tổ chức tập huấn chuyên sâu, hướng dẫn nghiệp vụ xử lý vi phạm cho cán bộ cấp xã, góp phần nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và bảo đảm thực thi thẩm quyền đúng quy định.

Phát biểu bế mạc, ông Cao Đăng Vinh đề nghị DN, HKD nâng cao năng lực tuân thủ pháp luật, chủ động phòng ngừa rủi ro và từng bước khai thác TSTT như một nguồn lực phát triển kinh doanh. Các cơ quan, tổ chức hỗ trợ pháp lý cần tiếp tục đổi mới phương thức cung cấp thông tin, tập trung giải đáp những vấn đề thực tiễn và nâng cao khả năng tiếp cận pháp luật của DN.