Bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số - khơi thông điểm nghẽn, phát triển văn hóa số

Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu chiến lược đến năm 2030 ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP và tầm nhìn năm 2045 quy mô sản phẩm công nghiệp văn hóa số chiếm trên 80%, sở hữu trí tuệ cần được nhìn nhận là một bộ phận của hạ tầng thể chế cho kinh tế số, kinh tế tri thức và phát triển văn hóa.

Đó là nhận định của Tiến sỹ Phan Văn Hùng, Phó Tổng Biên tập Báo Nhân Dân trong phát biểu đề dẫn Hội thảo “Bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ trên môi trường số- khơi thông điểm nghẽn, phát triển văn hóa số” diễn ra ngày 27/8, tại Hà Nội do Báo Nhân Dân tổ chức.

Những con số trên cho thấy tài sản trí tuệ trên môi trường số đang ngày càng trở thành một nguồn lực kinh tế quan trọng.

Tuy nhiên, sự bùng nổ này cũng đi kèm với nguy cơ thất thoát bản quyền lớn nếu quyền sở hữu không rõ ràng. Trong bối cảnh Việt Nam đặt mục tiêu chiến lược đến năm 2030 ngành công nghiệp văn hóa đóng góp 7% GDP và tầm nhìn năm 2045 quy mô sản phẩm công nghiệp văn hóa số chiếm trên 80%, việc bảo vệ bản quyền không còn là câu chuyện riêng của cá nhân tác giả mà đã trở thành vấn đề then chốt để bảo đảm sự phát triển bền vững của nền kinh tế quốc gia.

Nghị quyết số 57-NQ/TW xác định khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia là đột phá quan trọng hàng đầu, là động lực chính để phát triển nhanh lực lượng sản xuất hiện đại, động lực chủ yếu cho phát triển nhanh, bền vững; đồng thời yêu cầu thể chế đi trước một bước, vừa bảo đảm quản lý, vừa khuyến khích đổi mới sáng tạo, loại bỏ tư duy “không quản được thì cấm”.

Từ góc độ của cơ quan lập pháp, Tiến sỹ Hoàng Minh Hiếu, Ủy viên chuyên trách tại Ủy ban Pháp luật và Tư pháp của Quốc hội cho rằng pháp luật hiện hành còn có những khoảng trống nhất định đối với việc xác định trách nhiệm pháp lý khi đầu ra có sử dụng hệ thống AI có vi phạm quyền sở hữu trí tuệ.

Theo ông Hiếu phân tích, để một hệ thống trí tuệ nhân tạo có thể học các mẫu, cấu trúc ngữ pháp, phong cách nghệ thuật và logic giải quyết vấn đề, nó cần một khối lượng dữ liệu đầu vào khổng lồ. Quá trình thu thập dữ liệu tự động từ Internet và huấn luyện mô hình thực chất bao hàm hành vi sao chép rất nhiều tác phẩm đang được bảo hộ quyền tác giả, bao gồm sách, báo, tranh ảnh, video và mã nguồn phần mềm.

Câu hỏi đặt ra là việc sử dụng tác phẩm có bản quyền để huấn luyện trí tuệ nhân tạo mà không xin phép và không trả tiền có cấu thành hành vi xâm phạm quyền tác giả hay không.

Vấn đề thứ hai là liệu tác phẩm văn học, nghệ thuật, mã nguồn phần mềm hoặc giải pháp kỹ thuật do trí tuệ nhân tạo tạo ra có được bảo hộ hay không và nếu được bảo hộ thì ai là chủ sở hữu hợp pháp: Nhà phát triển thuật toán, người sử dụng câu lệnh, hay chính hệ thống trí tuệ nhân tạo.

Từ đó, ông Hiếu cho rằng cần tiếp tục hoàn thiện khuôn khổ pháp lý cũng như tăng cường hiệu quả thực thi của các quy định hiện hành và bảo đảm nguồn lực để quy định đi vào đời sống. Thực hiện đầy đủ các vai trò đó là điều kiện để quyền sở hữu trí tuệ trở thành một hạ tầng mềm vững chắc, thúc đẩy nền kinh tế số Việt Nam phát triển an toàn, nhân văn và tự chủ trong hội nhập quốc tế.

Tại Hội thảo, các diễn giả đã cùng hiến kế giải pháp gỡ điểm nghẽn phát triển văn hóa số. Đáng chú ý là đề xuất khẩn trương hiện thực hóa Nghị định số 277/2026/NĐ-CP về hạ tầng văn hóa số nhằm thiết lập hệ thống quản lý, bảo vệ bản quyền số liên thông quốc gia, sàn giao dịch bản quyền số minh bạch nhằm trả lời rõ ràng ba câu hỏi: Ai sở hữu? Ai có quyền sử dụng? Dòng tiền đi về đâu?

Ông Phạm Văn Tài, Tạp chí Sở hữu Trí tuệ và Sáng tạo dẫn chứng thực chứng từ vụ việc của BH Media, chỉ ra các “điểm mờ” mà các đơn vị lạm dụng để khai thác bất hợp pháp tác quyền âm nhạc trên các nền tảng mạng xã hội.

Ông Quản Tuấn An, Trưởng phòng Quản lý và hợp tác quốc tế, Cục Bản quyền tác giả, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch phân tích những vấn đề đặt ra trong hoàn thiện pháp luật và tổ chức thực thi, đồng thời đề xuất các giải pháp nhằm xây dựng thị trường quyền tác giả, quyền liên quan minh bạch, hiệu quả và thích ứng với môi trường số.

“Yêu cầu đặt ra đối với hoạt động tập thể quyền tác giả, quyền liên quan trong giai đoạn tới không chỉ là tiếp tục nâng cao năng lực của từng tổ chức quản lý tập thể, mà cần từng bước hoàn thiện hành lang pháp lý, hạ tầng thông tin để hình thành thị trường cấp phép quyền tác giả, quyền liên quan minh bạch, thuận lợi và có khả năng thích ứng với sự phát triển của môi trường số,” ông Quản Tuấn An nêu rõ.