Báo cáo sơ bộ kết quả khai quật khẩn cấp mộ gạch cổ tại Nghệ An
Kết quả nghiên cứu không chỉ giúp tái hiện tư duy, phong tục mai táng và đời sống kinh tế - xã hội thời cổ đại mà còn mở ra hướng nghiên cứu mới về sự tiếp nối của không gian mộ táng qua nhiều thời kỳ lịch sử tại lưu vực sông Lam.
Chiều ngày 16/9/2026, Bảo tàng Nghệ An – Xô viết Nghệ Tĩnh (tỉnh Nghệ An) phối hợp cùng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn (Đại học Quốc gia Hà Nội) tổ chức Hội nghị Báo cáo sơ bộ kết quả khai quật khẩn cấp dấu tích mộ gạch Rú Bụt tại xã Kim Liên, tỉnh Nghệ An.
Tham dự Hội nghị có lãnh đạo: Ban Tuyên giáo Tỉnh ủy; Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch; Bảo tàng Nghệ An - Xô viết Nghệ Tĩnh; Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn.
Hai ngôi mộ gạch cổ hiếm hoi còn nguyên trạng
Cuộc khai quật khẩn cấp được triển khai trong tháng 8/2026 sau khi phát hiện dấu tích vòm cuốn mộ gạch tại vườn nhà người dân tại khu vực Rú Bụt.
Cụ thể, vào tháng 4/2026, trong quá trình đào đất trồng cây tại vườn nhà, anh Trần Đình Tuấn (xã Kim Liên) phát hiện dấu tích vòm cuốn của một ngôi mộ gạch. Ngay sau khi nhận thông tin, Bảo tàng Nghệ An – Xô viết Nghệ Tĩnh phối hợp cùng Trường Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn tiến hành khảo sát và tổ chức khai quật khẩn cấp vào tháng 8/2026.
Xã Kim Liên là vùng đất có bề dày lịch sử - văn hóa, được đánh giá có tiềm năng lưu giữ nhiều di tồn khảo cổ học quan trọng, đặc biệt là hệ thống mộ gạch cổ. Việc tổ chức khai quật khẩn cấp khu mộ cổ tại đây là công tác hết sức cấp thiết trong bối cảnh di tích đang đứng trước nguy cơ bị xâm hại bởi thiên tai, quá trình đô thị hóa, xây dựng cơ sở hạ tầng và nguy cơ bị đào trộm.
Cuộc khai quật đã làm xuất lộ 2 ngôi mộ gạch cuốn vòm còn khá nguyên vẹn với hệ thống đồ tùy táng phong phú. Phát hiện quan trọng này mở ra nhiều tư liệu khoa học giá trị về lịch sử - văn hóa vùng đất lưu vực sông Lam thời kỳ cổ trung đại.
Tại hố khai quật, các nhà khoa học đã xác định và làm xuất lộ 2 ngôi mộ gạch hình chữ nhật mang ký hiệu RB.2026.M1 (M1) và RB.2026.M2 (M2). Trong đó, mộ M1 có cấu trúc hầm chữ nhật, trong khi mộ M2 quy mô phức tạp hơn gồm tiền thất, chính thất và huyệt đạo (dạng “cổ chai” độc đáo).
Kỹ thuật xây dựng của cả 2 ngôi mộ đều thể hiện sự tỉ mỉ với phần vòm cuốn bằng gạch múi bưởi. Đặc biệt, trên tường mộ M1, các nhà nghiên cứu phát hiện nhiều viên gạch trang trí hoa văn ca-rô, hoa thị cùng các viên gạch khắc ký tự chữ Hán chìm (bước đầu nhận diện có chữ "Đông Bích").
Đây là những ngôi mộ gạch hiếm hoi trên địa bàn tỉnh Nghệ An chưa bị xâm hại hay đào trộm trước khi phát lộ. Nhờ đó, toàn bộ kiến trúc và vị trí sắp đặt đồ tùy táng trong hầm mộ còn được giữ nguyên trạng.
Bộ sưu tập di vật phong phú
Trong lòng các hầm mộ, đoàn khai quật đã thu hồi bộ sưu tập di vật đa dạng về chủng loại và chất liệu, gồm đồ gốm, sành, thủy tinh và kim loại.
Hệ thống di vật phong phú: Đoàn nghiên cứu thu giữ nhiều hiện vật quý giá bằng gốm, sành, thủy tinh và kim loại. Đặc biệt, mộ M1 phát lộ nhiều vũ khí sắt (kiếm, dao, hoàn thủ đao...), trong khi mộ M2 tìm thấy nhiều đồ tùy táng đa dạng như muôi đồng, vòng tay sắt, hạt chuỗi thủy tinh cùng nhiều hạt chuỗi vàng, lá vàng chế tác tinh xảo có đặc điểm tương đồng với các trung tâm khảo cổ lớn khu vực châu Á.
Tại mộ M1, phát lộ nhiều vũ khí sắt (kiếm, dao, hoàn thủ đao...) được đặt xếp chéo nhau hướng về phía đầu mộ theo nghi thức mai táng đặc biệt.
Tại mộ M2 phát hiện nhiều đồ tùy táng như muôi đồng, vòng tay sắt, hạt chuỗi thủy tinh cùng nhiều hạt chuỗi vàng, lá vàng chế tác tinh xảo.
Các chuyên gia khảo cổ cho biết, các hạt chuỗi vàng tại rú Bụt có kỹ thuật chế tác tương đồng với các phát hiện khảo cổ tại Di chỉ Óc Eo (Việt Nam), khu mộ Hợp Phố (Trung Quốc), Khao Sam Kaeo (Thái Lan) và chùa Wangheungsa (Hàn Quốc). Đây là những trung tâm khảo cổ lớn khu vực châu Á. Điều này minh chứng mối liên hệ và mạng lưới giao lưu văn hóa, thương mại rộng mở của cư dân cổ vùng sông Lam thời bấy giờ.
Về niên đại, dựa trên đặc điểm cấu trúc, kỹ thuật xếp gạch cuốn vòm và hệ thống di vật (như tiền Ngũ Thù, hoàn thủ đao, hạt chuỗi vàng...), các nhà khoa học bước đầu nhận định hai ngôi mộ gạch Rú Bụt có niên đại vào thời kỳ Lục Triều (thế kỷ IV - VI).
Bên cạnh đó, việc phát hiện các dấu tích lon sành thời Lý - Trần ở tầng địa tầng phía trên cũng mở ra hướng nghiên cứu mới về sự tiếp nối của không gian mộ táng qua nhiều thời kỳ lịch sử tại lưu vực sông Lam.
Trước giá trị đặc biệt của di tích, đoàn khai quật đã đưa ra các kiến nghị thiết thực về phương án bảo tồn tạm thời (phủ lớp cát bảo vệ và lấp đất hoàn nguyên hố khai quật để bảo vệ an toàn, tránh tác động của thời tiết); đồng thời kiến nghị chính quyền địa phương tăng cường công tác quản lý, bảo vệ an ninh di tích, phòng chống nạn đào trộm cổ vật và định hướng mở rộng khảo sát tổng thể hệ thống di sản trên lưu vực sông Lam trong thời gian tới. Ngoài ra, các nhà khoa học cũng đề xuất nghiên cứu, xây dựng quy hoạch kết nối di tích mộ gạch rú Bụt với hệ thống di sản văn hóa - lịch sử nổi tiếng dọc sông Lam như: Tháp Nhạn, đền thờ Mai Hạc Đế, Khu Di tích Kim Liên, Khu Di tích Phan Bội Châu... tạo thành tuyến du lịch sinh thái - văn hóa di sản hấp dẫn thu hút du khách.
Phát biểu tại hội nghị, Phó Giám đốc Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Nghệ An Bùi Công Vinh đánh giá cao nỗ lực phối hợp của Đoàn khảo cổ, Bảo tàng tỉnh Nghệ An, chính quyền xã Kim Liên cùng gia đình chủ đất. Ông đề nghị Bảo tàng Nghệ An – Xô viết Nghệ Tĩnh khẩn trương phối hợp với các chuyên gia hoàn thiện Báo cáo đánh giá tổng kết chính thức; đề xuất phương án bảo quản an toàn cho hệ thống hiện vật thu nạp và phương án xử lý hố khai quật bảo đảm chuẩn xác về kỹ thuật. Đồng thời, nghiên cứu xây dựng một trưng bày chuyên đề tại Bảo tàng để kịp thời tuyên truyền, quảng bá giá trị di tích đến đông đảo nhân dân và du khách.