Bài cuối: Hoàn thiện thể chế để phát triển "Nền kinh tế bạc"

Già hóa có thể là khởi đầu cho một chương mới của nền kinh tế đầy sáng tạo

Việt Nam đã chính thức bước vào giai đoạn già hóa dân số từ năm 2011. Đến năm 2024, cả nước có khoảng 14,2 triệu người từ 60 tuổi trở lên (chiếm hơn 14% dân số). Dự báo đến năm 2030, con số này sẽ chạm mốc xấp xỉ 18 triệu người. Đây chính là dư địa vàng để phát triển “kinh tế bạc”.

Theo TS Đoàn Hữu Bảy, Trung ương Hội Người cao tuổi Việt Nam, về khái niệm, “kinh tế bạc” (Silver Economy) được hiểu là toàn bộ các hoạt động sản xuất, kinh doanh hàng hóa và dịch vụ nhằm đáp ứng nhu cầu ngày càng đa dạng của người cao tuổi, đồng thời bao gồm cả phần đóng góp trực tiếp và gián tiếp của người cao tuổi đối với sự phát triển kinh tế - xã hội.

Về cấu phần, “kinh tế bạc” bao trùm nhiều lĩnh vực then chốt như: chăm sóc sức khỏe, điều dưỡng và lão khoa; các loại hình du lịch nghỉ dưỡng, hoạt động thể dục, nghệ thuật và giải trí phù hợp với nhu cầu và đặc thù lứa tuổi; các cơ sở chăm sóc người cao tuổi, mô hình khu dưỡng lão, khu đô thị và công trình công cộng bảo đảm tiêu chí an toàn, thân thiện; các dịch vụ tài chính, bảo hiểm và hưu trí cũng là một cấu phần quan trọng, bao gồm bảo hiểm chăm sóc sức khỏe, bảo hiểm dưỡng lão, các quỹ hưu trí tự nguyện, các hoạt động tư vấn tài chính cho người cao tuổi trong quản lý tài sản và hoạch định chi tiêu.

Cũng theo TS Đoàn Hữu Bảy, ở phương diện xã hội - kinh tế, lao động và việc làm dành cho người cao tuổi tiếp tục là một trụ cột trong “kinh tế bạc”, bởi nhiều người cao tuổi vẫn có khả năng lao động, kinh nghiệm quản lý, tích luỹ và mong muốn đóng góp cho xã hội.

Thực tế cho thấy, nhiều quốc gia châu Á đã khéo léo biến thách thức thành lợi thế với nền “kinh tế bạc”. Tại Nhật Bản, hàng loạt ngành nghề được “lột xác”, giúp người cao tuổi sống độc lập hơn, còn doanh nghiệp tìm thấy thị trường khổng lồ trên mọi lĩnh vực: nhà ở thân thiện, chăm sóc sức khỏe thông minh với robot hỗ trợ, điều dưỡng cao cấp, giáo dục suốt đời và giải trí cá nhân hóa... Giai đoạn 2022 - 2024, Chính phủ Trung Quốc chính thức đẩy mạnh “kinh tế bạc” thành chiến lược quốc gia.

Hiện nay, thị trường đã đạt quy mô khoảng 15 - 17 nghìn tỷ nhân dân tệ (khoảng 2 - 2,2 nghìn tỷ USD), đóng góp đáng kể vào GDP và dự báo tăng mạnh lên trên 10% vào năm 2035. Tại Singapore, nền kinh tế bạc được đánh giá là “mỏ vàng”. Nước này tập trung vào telemedicine, nhà ở thân thiện và chính sách khuyến khích người cao tuổi tiếp tục làm việc, học hỏi.

Malaysia cũng đang chuẩn bị kỹ lưỡng cho mốc già hóa vào năm 2044 bằng cách tận dụng kinh nghiệm quý báu của người cao tuổi qua các vai trò cố vấn, đồng thời phát triển dịch vụ nghỉ dưỡng và giải trí đặc thù…

Tại Việt Nam, Trung tâm Dịch vụ Việc làm Hà Nội lần đầu tiên có phiên giao dịch việc làm cho người cao tuổi diễn ra vào cuối tháng 6/2026. Thống kê cho thấy có khoảng 250 chỉ tiêu tuyển dụng, phần lớn là nhân viên an ninh, bảo vệ, tư vấn và chăm sóc khách hàng, bếp, phụ bếp, nhân viên tạp vụ, vệ sinh, sản xuất đồ thủ công, giúp việc theo giờ và một số công việc bán thời gian khác. 67% chỉ tiêu là lao động phổ thông, trình độ trung cấp - công nhân kỹ thuật chỉ 12% và 21% còn lại là nhóm cao đẳng - đại học.

Trao đổi với báo chí, bà Nguyễn Thị Hiền - tư vấn viên của Trung tâm Dịch vụ Việc làm Hà Nội cho biết, lượng tư vấn bình quân mỗi tháng khoảng 10 người cao tuổi đến tìm việc. Những năm gần đây, số lượng ngày càng tăng khi xu hướng đi làm sau tuổi nghỉ hưu phổ biến hơn. Còn theo ông Nguyễn Viết Quân, phụ trách tuyển dụng Công ty Anh Minh Group, nhu cầu tuyển dụng lao động lớn tuổi vẫn hiện hữu. Khoảng 10% vị trí tuyển của doanh nghiệp này dành cho lao động độ tuổi từ 55 - 65, song chủ yếu là bảo vệ, tạp vụ hoặc phụ bếp nếu vẫn còn đủ sức khỏe. Những vị trí này thường tuyển được thông qua giới thiệu nội bộ, rất ít qua mạng hoặc các kênh khác…

Phát triển “kinh tế bạc” tại Việt Nam - biến thách thức già hóa thành động lực tăng trưởng

Ngày 5/6/2026, tại buổi gặp mặt 85 người cao tuổi toàn quốc trong các phong trào thi đua yêu nước giai đoạn 2021 - 2026, tại Phủ Chủ tịch, Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm trong bài phát biểu đã nhấn mạnh: “Sinh thời, Chủ tịch Hồ Chí Minh luôn dành sự kính trọng và niềm tin sâu sắc đối với người cao tuổi. Bác coi người cao tuổi là vốn quý của dân tộc, là lực lượng có uy tín và ảnh hưởng lớn trong gia đình, trong xã hội.

Bác từng nói “Tuổi cao chí khí càng cao”. Đó không chỉ là lời động viên, mà còn thể hiện một quan điểm rất sâu sắc đối với người cao tuổi: tuổi tác có thể làm thay đổi sức lực, nhưng không làm giảm trách nhiệm với đất nước; thời gian có thể làm thay đổi vị trí công tác, nhưng không làm mất đi giá trị của trí tuệ, kinh nghiệm, nhân cách và khát vọng cống hiến”.

Có thể thấy, trong kỷ nguyên phát triển mới, người cao tuổi Việt Nam từ “của quý vô giá” của mỗi gia đình, xã hội có thể trở thành nguồn lực phát triển cho nền “kinh tế bạc”.

Ở góc độ pháp luật, nền tảng chính trị, pháp lý đang được hoàn thiện rõ nét. Trong chương trình hành động thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV, Đảng đã giao Ban Chính sách, Chiến lược Trung ương xây dựng Đề án phát triển “kinh tế bạc” trong chương trình hành động thực hiện Nghị quyết Đại hội XIV. Chính phủ cũng thể hiện sự quyết liệt qua Chiến lược quốc gia về người cao tuổi đến năm 2035 (Quyết định 383/QĐ-TTg năm 2025) và Nghị quyết số 36/NQ-CP năm 2026 về các giải pháp đột phá trong dịch vụ chăm sóc sức khỏe chất lượng cao...

Để hiện thực hóa mô hình “kinh tế bạc” tại Việt Nam, theo các chuyên gia, cần xác định rõ thế cân bằng 3 bên. Trong đó, người cao tuổi giữ vị trí trung tâm, đóng vai trò kép vừa là nguồn lực cung với những kinh nghiệm, bản lĩnh quý báu, vừa là động lực cầu mạnh mẽ thúc đẩy các ngành dịch vụ như y tế, du lịch và học tập suốt đời.

Doanh nghiệp là trọng tâm của sự sáng tạo và thực thi, gánh vác trách nhiệm xã hội thông qua việc xây dựng môi trường làm việc thân thiện và cung ứng những sản phẩm chuyên biệt. Nhà nước đóng vai trò “kiến trúc sư thể chế”, kiến tạo hành lang pháp lý minh bạch cùng các cơ chế ưu đãi, từ đó xây dựng hệ thống an sinh xã hội vững chắc để “kinh tế bạc” thực sự cất cánh.

Hội nghị “Phát triển kinh tế bạc trên thế giới và thích ứng chính sách, chiến lược của Việt Nam” do Hội Người cao tuổi Việt Nam và Bộ Y tế cùng các cơ quan liên quan phối hợp tổ chức, kết nối trực tuyến từ trụ sở Chính phủ tới các tỉnh, thành phố ngày 11/3/2026 đã xác định rõ “5 trọng tâm hành động”: nâng cao nhận thức; xây dựng hệ sinh thái chăm sóc sức khỏe toàn diện; khuyến khích doanh nghiệp phát triển dịch vụ đa dạng; phát huy vai trò đóng góp của người cao tuổi; tăng cường vai trò của Hội Người cao tuổi Việt Nam.

Cũng tại Hội nghị này, các ý kiến cho thấy, muốn “kinh tế bạc” không chỉ nằm trên giấy, cần khơi thông các “điểm nghẽn” về chính sách. “Cần mở rộng đầu tư công và tư vào cơ sở vật chất, hạ tầng chăm sóc. Các ưu đãi tài khóa như miễn giảm thuế và tín dụng lãi suất thấp là “chìa khóa” để thu hút đầu tư vào lĩnh vực này”, bà Pauline Tamesis, Điều phối viên thường trú Liên hợp quốc tại Việt Nam nhấn mạnh.

Đồng quan điểm, bà Angela Pratt, Trưởng đại diện Tổ chức Y tế thế giới (WHO) tại Việt Nam đánh giá cao Kế hoạch Hành động quốc gia về người cao tuổi đến năm 2030 của Việt Nam. Đại diện WHO gợi ý Việt Nam nên tăng cường y tế cơ sở, xây dựng hệ thống chăm sóc dài hạn quốc gia và phối hợp liên ngành để tạo ra một xã hội thực sự thân thiện.

Ở góc độ doanh nghiệp, ông Trần Kim Chung, Chủ tịch Tập đoàn CT Group đề xuất hoàn thiện khung pháp lý thị trường carbon, khuyến khích người cao tuổi tham gia trồng rừng và nông nghiệp tuần hoàn. Ông cũng nhấn mạnh việc đào tạo kỹ năng số cho người cao tuổi để phát huy “trí tuệ bạc” qua các nền tảng số, góp phần hướng tới mục tiêu Net Zero 2050.

Ông Nguyễn Hồng Lam, Chủ tịch Tập đoàn Quế Lâm, tập trung vào kinh tế tuần hoàn nông nghiệp. Cần có hành lang pháp lý khuyến khích người cao tuổi tham gia sản xuất nông nghiệp sạch, đi kèm với các hỗ trợ về công nghệ, vốn vay ưu đãi và thiết kế giống cây trồng thân thiện với môi trường, theo ông Nguyễn Hồng Lam.

Có thể khẳng định, với quyết tâm của Chính phủ và cộng đồng doanh nghiệp, Việt Nam hoàn toàn có thể biến “làn sóng bạc” của xã hội già hóa thành động lực phát triển bền vững. Phát triển “kinh tế bạc” không chỉ là câu chuyện của những con số tăng trưởng, mà còn là minh chứng cho một xã hội văn minh, nơi người cao tuổi luôn là nguồn lực vàng đóng góp cho sự phồn vinh của đất nước, như chỉ đạo của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm: “Một người cao tuổi sống mẫu mực có thể làm yên một gia đình. Một người cao tuổi có uy tín có thể làm thuận một cộng đồng. Một người cao tuổi còn đau đáu việc nước, việc dân có thể truyền cảm hứng cho nhiều thế hệ”.