Bài 4: Phòng, chống tội phạm công nghệ cao - xây dựng “lá chắn” phòng ngừa ngay từ cơ sở

Hoàn thiện hành lang pháp lý về an ninh mạng

Trước tốc độ phát triển của công nghệ và các thủ đoạn ngày càng tinh vi, đâu là thách thức lớn nhất đối với công tác phòng, chống TPCNC hiện nay, thưa Thiếu tá?

- Đặc điểm nổi bật của TPCNC hiện nay là hoạt động không bị giới hạn bởi không gian địa lý, có tổ chức, xuyên quốc gia và tận dụng tối đa các thành tựu của KHCN để che giấu danh tính, xóa dấu vết và đối phó với cơ quan chức năng. Đây là một trong những thách thức rất lớn đối với lực lượng Công an trong công tác phòng ngừa, phát hiện, điều tra và xử lý tội phạm.

Theo đó, các đối tượng thường sử dụng hạ tầng kỹ thuật đặt ở nhiều quốc gia khác nhau, sử dụng máy chủ trung gian, mạng riêng ảo (VPN), công nghệ mã hóa, tiền mã hóa và các nền tảng xuyên biên giới để thực hiện hành vi phạm tội. Điều này khiến việc xác định danh tính đối tượng, truy vết dòng tiền, thu thập chứng cứ điện tử và xác định thẩm quyền xử lý gặp nhiều khó khăn, đặc biệt là trong các vụ việc có yếu tố nước ngoài.

Bên cạnh đó, chứng cứ điện tử có đặc điểm dễ bị xóa, sửa đổi hoặc che giấu chỉ trong thời gian rất ngắn. Các đối tượng thường xuyên thay đổi phương thức, thủ đoạn, ứng dụng nhanh các công nghệ mới như AI, giả mạo hình ảnh, giọng nói (deepfake), mã hóa đầu cuối và các nền tảng mạng xã hội mới để thực hiện hành vi phạm tội. Trong khi đó, việc tiếp cận, thu thập dữ liệu từ các nền tảng xuyên biên giới còn phụ thuộc vào cơ chế hợp tác quốc tế và sự phối hợp của các nhà cung cấp dịch vụ, nhiều trường hợp cần thêm thời gian để xác minh, điều tra.

Một khó khăn khác là số lượng các vụ việc liên quan đến tội phạm sử dụng công nghệ cao ngày càng gia tăng, phạm vi tác động rộng, nạn nhân phân bố ở nhiều địa phương, thậm chí nhiều quốc gia. Không ít vụ án có sự tham gia của các đường dây tội phạm xuyên quốc gia với sự phân công vai trò rất chặt chẽ, từ khâu thu thập dữ liệu, xây dựng kịch bản lừa đảo, điều hành hệ thống kỹ thuật đến rửa tiền và che giấu nguồn tiền phạm tội.

Theo Thiếu tá, để nâng cao hiệu quả phòng, chống TPCNC, cần phát huy vai trò, trách nhiệm của các Bộ, ngành, địa phương, doanh nghiệp (DN) công nghệ, ngân hàng, nhà mạng như thế nào?

- Để phòng, chống TPCNC đạt hiệu quả, cần có sự tham gia đồng bộ của cả hệ thống chính trị, cộng đồng DN và toàn xã hội. Trong bối cảnh chuyển đổi số (CĐS) diễn ra mạnh mẽ, không một cơ quan hay tổ chức nào có thể đơn độc giải quyết loại tội phạm này, mà cần phát huy sức mạnh tổng hợp, lấy phòng ngừa là chính, kết hợp chặt chẽ với đấu tranh, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm.

Trước hết, các Bộ, ngành và chính quyền địa phương cần tiếp tục hoàn thiện cơ chế, chính sách, hành lang pháp lý về an ninh mạng, an toàn thông tin và bảo vệ dữ liệu cá nhân; tăng cường phối hợp, chia sẻ thông tin, kết nối dữ liệu giữa các cơ quan chức năng để kịp thời phát hiện, cảnh báo và xử lý các nguy cơ trên không gian mạng. Đồng thời, đẩy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến, giáo dục pháp luật và nâng cao nhận thức, kỹ năng số cho người dân, DN, góp phần xây dựng “lá chắn” phòng ngừa ngay từ cơ sở.

Đối với các DN công nghệ, các nền tảng số, ngân hàng và DN viễn thông, cần xác định rõ trách nhiệm trong việc bảo đảm an toàn hệ thống và bảo vệ người sử dụng. Các đơn vị cần tăng cường đầu tư hạ tầng bảo mật, ứng dụng trí tuệ nhân tạo và các giải pháp phân tích dữ liệu để phát hiện sớm các hành vi bất thường, ngăn chặn tài khoản giả mạo, website lừa đảo, cuộc gọi và tin nhắn rác; triển khai hiệu quả các biện pháp xác thực khách hàng, giám sát giao dịch có dấu hiệu bất thường, kịp thời cảnh báo, tạm dừng hoặc phong tỏa giao dịch khi phát hiện dấu hiệu lừa đảo theo quy định của pháp luật. Đồng thời, cần chủ động phối hợp, cung cấp thông tin phục vụ công tác điều tra, xử lý của cơ quan chức năng, góp phần ngăn chặn các hành vi phạm tội ngay từ sớm.

Đối với lực lượng Công an, chúng tôi sẽ tiếp tục nâng cao năng lực dự báo chiến lược, giám sát, phát hiện sớm các nguy cơ trên không gian mạng; tăng cường ứng dụng KHCN hiện đại trong công tác phòng ngừa, điều tra, xử lý tội phạm; xây dựng lực lượng chuyên trách có trình độ cao, đáp ứng yêu cầu thực tiễn; đồng thời mở rộng hợp tác quốc tế, tăng cường phối hợp với các cơ quan thực thi pháp luật, các DN công nghệ và nhà cung cấp dịch vụ xuyên biên giới nhằm nâng cao hiệu quả đấu tranh với các loại tội phạm có yếu tố nước ngoài.

Xác định phòng ngừa là giải pháp căn cơ

Từ thực tế hoạt động phòng, chống TPCNC, Thiếu tá khuyến nghị gì đối với người dân, DN và các tổ chức khi tham gia môi trường số để chủ động phòng ngừa, bảo vệ DL, tài sản và góp phần xây dựng không gian mạng an toàn?

- Qua thực tiễn công tác đấu tranh với loại tội phạm này, chúng tôi nhận thấy yếu tố quan trọng nhất trong phòng ngừa vẫn là nâng cao nhận thức và ý thức tự bảo vệ của mỗi người dân, DN và tổ chức.

Mỗi cá nhân cần nâng cao cảnh giác trước các cuộc gọi, tin nhắn, email và đường link lạ; tuyệt đối không cung cấp thông tin cá nhân, thông tin tài khoản ngân hàng, mật khẩu, mã OTP hoặc dữ liệu sinh trắc học cho bất kỳ cá nhân, tổ chức nào khi chưa xác minh. Cần kiểm chứng thông tin từ các nguồn chính thống trước khi chia sẻ trên mạng xã hội; thường xuyên cập nhật kiến thức, kỹ năng bảo đảm an toàn thông tin và chủ động thông báo cho cơ quan chức năng khi phát hiện các dấu hiệu lừa đảo hoặc hành vi vi phạm pháp luật trên không gian mạng.

Đối với DN và các tổ chức, cần xác định an toàn, an ninh mạng là một trong những yếu tố cốt lõi của quản trị và phát triển bền vững. Các đơn vị cần tăng cường đầu tư cho hệ thống bảo mật, xây dựng phương án bảo vệ dữ liệu, sao lưu dữ liệu định kỳ, kiểm tra, đánh giá an toàn hệ thống thông tin, nâng cao năng lực ứng phó sự cố và thường xuyên đào tạo cán bộ, nhân viên về kỹ năng an toàn thông tin. Đồng thời, thực hiện nghiêm các quy định của pháp luật về bảo vệ dữ liệu cá nhân, an ninh mạng và an toàn thông tin, không để dữ liệu của khách hàng và đối tác bị lộ, lọt hoặc bị lợi dụng cho các mục đích trái pháp luật.

Trong thời gian tới, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao (A05) sẽ tập trung vào những giải pháp trọng tâm nào để nâng cao hiệu quả phòng ngừa, phát hiện và xử lý tội phạm trên không gian mạng, nhất là trong bối cảnh CĐS diễn ra mạnh mẽ như hiện nay, thưa Thiếu tá?

- Trong thời gian tới, Cục An ninh mạng và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao sẽ tiếp tục quán triệt, triển khai thực hiện nghiêm các chủ trương của Đảng, chính sách, pháp luật của Nhà nước và chỉ đạo của Bộ Công an về bảo đảm an ninh mạng, phòng, chống tội phạm sử dụng CNC; đồng thời chủ động triển khai đồng bộ các giải pháp nhằm nâng cao hiệu quả công tác phòng ngừa, phát hiện, đấu tranh, xử lý tội phạm trên không gian mạng, đáp ứng yêu cầu trong bối cảnh CĐS quốc gia và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng.

Trọng tâm trước hết là tăng cường năng lực nắm tình hình, dự báo chiến lược và phát hiện sớm các nguy cơ, hoạt động lợi dụng không gian mạng để xâm phạm an ninh quốc gia, trật tự, an toàn xã hội. Cục A05 sẽ tiếp tục đẩy mạnh ứng dụng KHCN hiện đại, trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn (Big Data) và các nền tảng phân tích thông minh trong công tác giám sát, cảnh báo, truy vết và điều tra số, góp phần nâng cao hiệu quả phát hiện, ngăn chặn từ sớm, từ xa các hành vi vi phạm.

Song song với đó, Cục sẽ tiếp tục hoàn thiện cơ chế phối hợp với các Bộ, ngành, địa phương, các DN công nghệ, ngân hàng, DN viễn thông và các nhà cung cấp dịch vụ xuyên biên giới trong chia sẻ thông tin, cảnh báo nguy cơ, xử lý các tài khoản, website, ứng dụng và đường dây có dấu hiệu vi phạm pháp luật; tăng cường hợp tác quốc tế nhằm nâng cao hiệu quả điều tra, xử lý các vụ án có yếu tố nước ngoài, nhất là các hành vi lừa đảo xuyên quốc gia, tấn công mạng, đánh cắp dữ liệu và rửa tiền trên không gian mạng.

Bên cạnh công tác đấu tranh, xử lý, Cục A05 xác định phòng ngừa là giải pháp căn cơ. Vì vậy, chúng tôi sẽ tiếp tục đẩy mạnh tuyên truyền, phổ biến pháp luật, nâng cao nhận thức, kỹ năng số và kỹ năng bảo đảm an toàn thông tin cho người dân, DN và các cơ quan, tổ chức; tăng cường cảnh báo sớm về các phương thức, thủ đoạn mới của tội phạm, nhất là các thủ đoạn lợi dụng AI, công nghệ giả mạo (deepfake), mạo danh cơ quan nhà nước, ngân hàng hoặc DN để lừa đảo chiếm đoạt tài sản. Đồng thời, Cục sẽ tiếp tục tham mưu hoàn thiện hệ thống pháp luật về an ninh mạng, bảo vệ dữ liệu cá nhân và phòng, chống tội phạm sử dụng công nghệ cao; nâng cao năng lực cho lực lượng chuyên trách, hiện đại hóa trang thiết bị kỹ thuật, xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao, đáp ứng yêu cầu đấu tranh với các loại tội phạm ngày càng tinh vi, có tổ chức và mang tính xuyên quốc gia.

Trân trọng cảm ơn Thiếu tá!

(Còn tiếp)