Bài 1: Văn hóa - “hệ điều tiết mềm” của xã hội

Trên thế giới và ở Việt Nam, có rất nhiều định nghĩa về văn hóa và vai trò điều tiết của văn hóa. Đơn cử như, Hội nghị quốc tế bàn về chính sách văn hóa họp tại Mexico tháng 8/1982 đã đưa ra một sự nhận diện chung và toàn diện về văn hóa. Theo đó, văn hóa, trong ý nghĩa rộng nhất, văn hóa là tổng thể những nét riêng biệt về tinh thần và vật chất, trí tuệ và cảm xúc quyết định tính cách của một xã hội hay một nhóm người trong xã hội. Tuyên bố chung của Hội nghị khẳng định: “Văn hóa đem lại cho con người khả năng suy xét về bản thân. Chính nhờ văn hóa làm cho chúng ta trở thành sinh vật đặc biệt nhân bản, có lý tính, có óc phê phán và dấn thân một cách đạo lý...”.

Giáo sư Vũ Khiêu trong tác phẩm “Góp phần nghiên cứu cách mạng tư tưởng - văn hóa” do Nhà xuất bản Khoa học xã hội, Hà Nội ấn hành năm 1987 đã nêu khái niệm: “Văn hóa thể hiện trình độ được vun trồng của con người, của xã hội”...

Ngày 4/9/2026, tại Trụ sở Liên hợp quốc ở New York, Đại hội đồng Liên hợp quốc khóa 80 đã thông qua Nghị quyết phát động “Thập kỷ quốc tế về Văn hóa vì Phát triển bền vững”, tuyên bố giai đoạn 2027 - 2036 là Thập kỷ quốc tế về Văn hóa vì Phát triển bền vững. Đây là sáng kiến do Việt Nam khởi xướng, đánh dấu một bước tiến quan trọng trong nỗ lực thúc đẩy văn hóa trở thành một động lực thiết yếu của phát triển bền vững trên phạm vi toàn cầu.

Văn hóa là trụ cột, “hệ điều tiết mềm” cho phát triển nhanh và bền vững đất nước

Đảng Cộng sản Việt Nam trong tiến trình đổi mới tư duy về văn hóa của Đảng, quan niệm về vị trí và vai trò của văn hóa không ngừng được bổ sung, phát triển. Từ Hội nghị Trung ương 4 khóa VII năm 1993, văn hóa đã được khẳng định là “nền tảng tinh thần của xã hội”.

Đến Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII năm 1998 về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc dân tộc, quan điểm ấy được phát triển khi xác định văn hóa vừa là nền tảng tinh thần, vừa là mục tiêu, vừa là động lực thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội. Nghị quyết cũng nhấn mạnh các nhân tố văn hóa phải gắn kết chặt chẽ với đời sống chính trị, kinh tế, xã hội, pháp luật, kỷ cương và trở thành nguồn lực nội sinh của phát triển.

Năm 2014, Nghị quyết số 33-NQ/TW tiếp tục khẳng định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu và động lực phát triển bền vững; đồng thời nhấn mạnh văn hóa phải được đặt ngang hàng với kinh tế, chính trị, xã hội. Văn hóa được gắn ngày càng rõ hơn với xây dựng con người, hoàn thiện nhân cách, chuẩn mực đạo đức, trách nhiệm xã hội, nghĩa vụ công dân và ý thức tuân thủ pháp luật…

Ngày 7/1/2026, Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam được ban hành xác định, phát triển văn hóa, con người là nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước; các giá trị văn hóa phải được gắn kết chặt chẽ, hài hòa và thấm sâu vào toàn bộ đời sống xã hội, từ chính trị, kinh tế, xã hội, môi trường đến quốc phòng, an ninh, đối ngoại.

Thực hiện Nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIV của Đảng, Nghị quyết số 80-NQ/TW ngày 07/01/2026 của Bộ Chính trị, Nghị quyết số 28/2026/QH16 ngày 24/4/2026 của Quốc hội khóa XVI và Nghị quyết số 30/NQ-CP ngày 24/02/2026 của Chính phủ về phát triển văn hóa Việt Nam, tháng 7/2026, Quyết định số 1189/QĐ-TTg Kế hoạch triển khai đồng bộ hệ giá trị quốc gia, hệ giá trị văn hóa, hệ giá trị gia đình, chuẩn mực con người Việt Nam đã được ban hành.

Các thành tố của 4 hệ giá trị: Hệ giá trị quốc gia, Hệ giá trị văn hóa, Hệ giá trị gia đình và Chuẩn mực con người Việt Nam có mối quan hệ chặt chẽ, thống nhất, tác động qua lại và thúc đẩy lẫn nhau trong quá trình phát triển. Trong đó, Hệ giá trị văn hóa tạo môi trường dân chủ, nhân văn để các giá trị được tiếp nhận, thực hành và lan tỏa, góp phần bồi dưỡng phẩm chất, nhân cách con người toàn diện, củng cố gia đình và phát huy sức mạnh nội sinh, tạo động lực cho sự phát triển bền vững của đất nước.

Phát triển bằng văn hóa - tư duy khơi dậy sức mạnh Việt

Trong tiến trình đổi mới tư duy về văn hóa của Đảng ta, những nội dung mới, góc nhìn mới về văn hóa không chỉ nằm hay dừng lại ở một thuật ngữ. Hội nghị Trung ương 4 khóa VII năm 1993, văn hóa đã được khẳng định là “nền tảng tinh thần của xã hội”. Khi nói văn hóa là “nền tảng tinh thần” là nhấn mạnh đến hệ giá trị, bản sắc, niềm tin, đời sống tinh thần tạo nên căn cốt của một xã hội. Nghị quyết Trung ương 5 khóa VIII năm 1998 về xây dựng và phát triển nền văn hóa Việt Nam và Nghị quyết số 33-NQ/TW năm 2014 tiếp tục khẳng định văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu và động lực phát triển bền vững. Khi nói văn hóa là “nguồn lực nội sinh”, là khẳng định khả năng biến giá trị, tri thức, sáng tạo, bản sắc của văn hóa và con người thành sức mạnh phát triển.

Nghị quyết số 80-NQ/TW đã đặt văn hóa vào một vị trí mới trong tư duy phát triển quốc gia khi xác định văn hóa và con người là “trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước”. Đây không những là một sự chuyển dịch có ý nghĩa rất to lớn mà còn nâng tầm tri thức và nhận thức về văn hóa lên một tầm cao mới.

Tháng 2/2026, ngay sau khi Nghị quyết số 80-NQ/TW về văn hóa được ban hành, trao đổi với truyền thông, PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội đã nhấn mạnh: Ở tầm chiến lược, văn hóa trở thành một dạng “hệ điều tiết mềm” nhưng có ý nghĩa rất lớn, giúp cân bằng giữa tăng trưởng nhanh và phát triển bền vững, giữa hiện đại hóa và gìn giữ căn cốt dân tộc. Mọi chiến lược kinh tế đều phải tính đến yếu tố văn hóa, mọi chính sách xã hội đều phải dựa trên giá trị văn hóa. Mọi thiết kế thể chế đều cần phản ánh chuẩn mực văn hóa tiến bộ. Nói cách khác, văn hóa trở thành “la bàn giá trị” cho quá trình phát triển, giúp đất nước không chỉ giàu lên mà còn nhân văn hơn, hiện đại mà vẫn đậm đà bản sắc, hội nhập sâu rộng mà không hòa tan. Đó chính là tầm nhìn phát triển mới mà Đại hội XIV đã đặt nền móng.

Hình ảnh văn hóa trở thành “la bàn giá trị” rất gợi mở, bởi thực tế cuộc sống và sự vận hành xã hội cho thấy, pháp luật có thể quy định giới hạn của hành vi, thể chế xác lập những gì được phép và không được phép. Nhưng trong vô số lựa chọn nhỏ diễn ra từng giờ, từng ngày của đời sống, không phải lúc nào phía sau mỗi hành vi cũng có một điều luật hay một người giám sát. Khi đó, cần một “bộ điều chỉnh” nằm ngay bên trong mỗi cá nhân và tồn tại trong sự đồng thuận của cộng đồng. “Bộ điều chỉnh” ấy chính là những giá trị đã được con người tiếp nhận và biến thành chuẩn mực của chính mình: lòng tự trọng, trung thực, trách nhiệm, nghĩa tình, kỷ cương, ý thức cộng đồng, sự tôn trọng người khác… Từ đó, văn hóa trở thành nền tảng cho tư duy, hành động và chính sách, thì mọi hoạt động phát triển đều được soi rọi, điều tiết bởi những giá trị nhân văn, bền vững và vì con người.

Kết lại, việc Việt Nam đề xuất và thúc đẩy sáng kiến “Thập kỷ quốc tế về Văn hóa vì Phát triển bền vững” đã được Đại hội đồng Liên hợp quốc khóa 80 thông qua ngày 4/9/2026 là một động thái thiết thực, góp phần triển khai đồng bộ các định hướng lớn của Đảng, trong đó có Nghị quyết số 80-NQ/TW và kết nối chặt chẽ giữa ưu tiên phát triển của Việt Nam với nỗ lực chung của cộng đồng quốc tế, phát huy thế mạnh văn hóa, tri thức và sáng tạo của Việt Nam trong tiến trình hội nhập sâu rộng. Một hình ảnh Việt Nam gắn liền với giá trị văn hóa và con người sáng tạo, đó chính là lợi thế cạnh tranh bền vững để bước nhanh, mạnh, vững chắc tiến vào kỷ nguyên mới.

(Còn tiếp)