Bài 1: Triển khai cuộc tìm kiếm dưới lòng Công viên Lê Thị Riêng

Ẩn sâu dưới lòng công viên xanh mát

Cuộc tìm kiếm ấy không chỉ là hoạt động quy tập hài cốt liệt sĩ tại một địa điểm cụ thể, đây còn là bước triển khai quan trọng của Chiến dịch “500 ngày đêm đẩy mạnh thực hiện tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ” do Ban Chỉ đạo quốc gia về tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ phát động, hướng tới kỷ niệm 80 năm Ngày Thương binh - Liệt sĩ (27/7/1947 - 27/7/2027). Đó là chiến dịch được kỳ vọng tạo bước đột phá trong công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ trên phạm vi cả nước; đồng thời thể hiện quyết tâm chính trị của Đảng, Nhà nước trong việc thực hiện đạo lý “Uống nước nhớ nguồn”, tri ân những người đã hy sinh vì độc lập, tự do của Tổ quốc.

Nhiều năm qua, công tác tìm kiếm, quy tập và xác định danh tính hài cốt liệt sĩ luôn được xác định là nhiệm vụ chính trị đặc biệt quan trọng. Tuy nhiên, cùng với sự khắc nghiệt của thời gian, dấu tích chiến tranh ngày càng bị xóa mờ. Nhiều chiến trường xưa đã trở thành khu dân cư, trường học, công viên, nhà máy hoặc các công trình hạ tầng hiện đại. Địa hình thay đổi, nhân chứng ngày một ít đi khi tuổi cao, sức yếu, trong khi nhiều hồ sơ, bản đồ quân sự không còn đầy đủ. Thực tiễn đó đặt ra yêu cầu phải có phương pháp tiếp cận mới, kết hợp giữa tư liệu lịch sử, khoa học công nghệ, công tác lưu trữ, giám định pháp y, sinh học phân tử cùng sự tham gia của nhân chứng và người dân để từng bước giải mã những “khoảng trống”.

Nếu Chiến dịch “500 ngày đêm” là bức tranh tổng thể của cả nước, thì TP Hồ Chí Minh là một trong những địa phương mang ý nghĩa đặc biệt. Không phải ngẫu nhiên Công viên Lê Thị Riêng được lựa chọn là địa điểm triển khai cuộc tìm kiếm quy mô lớn. Ít người biết, phía dưới khoảng không gian xanh mát giữa lòng đô thị hôm nay khu vực này từng là nghĩa trang Chí Hòa - Chợ Quán trước đây, nơi nhiều nguồn tư liệu lịch sử, tài liệu quân sự và lời kể của nhân chứng cho thấy có khả năng là địa điểm chôn cất tập trung nhiều cán bộ, chiến sĩ đã hy sinh trong cuộc Tổng tiến công và nổi dậy Xuân Mậu Thân 1968.

Theo các tài liệu từ giai đoạn 1978 - 1983, trong quá trình giải tỏa nghĩa trang Chí Hòa - Chợ Quán để xây dựng Công viên Lê Thị Riêng, lực lượng thi công từng phát hiện một số dấu tích và hài cốt. Đến năm 1995, các cơ quan chức năng tiếp tục khảo sát, quy tập nhưng do điều kiện kỹ thuật, công nghệ và nguồn tư liệu còn hạn chế nên việc tìm kiếm chưa đạt kết quả như mong muốn.

Trong nhiều năm, câu hỏi về khả năng còn hài cốt liệt sĩ dưới lòng Công viên Lê Thị Riêng vẫn hiện hữu. Những ký ức rời rạc của nhân chứng, các tài liệu lưu trữ qua nhiều thời kỳ và một số kết quả quy tập trước đây đều cho thấy nhiều dấu hiệu đáng chú ý, nhưng chừng đó vẫn chưa đủ để đưa ra quyết định tổ chức một cuộc tìm kiếm quy mô lớn.

Bước ngoặt xuất hiện khi nhóm nghiên cứu thu thập được ba bức ảnh tư liệu được lưu giữ từ nhiều nguồn khác nhau. Thoạt nhìn, đó chỉ là những bức ảnh cũ đã ngả màu theo thời gian, ghi lại một góc nghĩa trang với những hàng bia mộ, cây cối và vài công trình thấp phía xa. Không có chú thích đầy đủ, cũng không xác định được chính xác thời điểm chụp. Nhưng với những người nhiều năm theo đuổi công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ, mỗi chi tiết xuất hiện trong bức ảnh đều có thể là một “tọa độ lịch sử” cần được giải mã.

Từ đây, một quá trình nghiên cứu công phu được triển khai.

Ba bức ảnh và hành trình giải mã những dấu tích của chiến tranh

Các chuyên gia tiến hành số hóa toàn bộ hình ảnh, phân tích từng chi tiết về địa hình, địa vật, khoảng cách giữa các công trình và cả vị trí của con người xuất hiện trong ảnh. Hàng trăm chi tiết nhỏ được đối chiếu với bản đồ quân sự, bản đồ địa chính, không ảnh qua nhiều thời kỳ cùng các tài liệu lưu trữ trong và ngoài nước. Kết quả phân tích cho thấy ba bức ảnh tuy đến từ những nguồn khác nhau nhưng đều được chụp tại cùng một địa điểm, trong cùng một khoảng thời gian và cùng một sự kiện.

Để kiểm chứng kết luận này, nhóm nghiên cứu tiếp tục lần theo những dấu mốc tưởng chừng rất nhỏ trong ảnh. Một tháp nước và dãy nhà xuất hiện ở hậu cảnh trở thành chi tiết quan trọng. Hàng chục tháp nước từng tồn tại được rà soát, đối chiếu về hình dáng, chiều cao, khoảng cách và vị trí tương quan với các công trình xung quanh. Khi kết hợp với hệ thống không ảnh lịch sử, những dấu mốc ấy dần khớp nối với nhau.

Kết quả từ các dữ liệu đều cho thấy các điểm trùng khớp: khu vực xuất hiện trong ba bức ảnh chính là nghĩa trang Chí Hòa - Chợ Quán, nay thuộc phạm vi Công viên Lê Thị Riêng. Kết luận ấy tạo thêm một căn cứ khoa học quan trọng để các cơ quan chức năng tiếp tục mở rộng quá trình xác minh.

Tuy nhiên, ba bức ảnh mới chỉ là một mắt xích trong chuỗi chứng cứ. Để đi đến quyết định tổ chức khai quật là cả một quá trình chuẩn bị kéo dài nhiều năm với sự tham gia của Ban Chỉ đạo 515 TP Hồ Chí Minh, Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh cùng nhiều cơ quan chuyên môn trong và ngoài quân đội.

Hàng nghìn trang tài liệu lưu trữ được rà soát lại. Những sơ đồ quân sự cũ được đối chiếu với hiện trạng địa hình. Các cựu chiến binh từng trực tiếp chiến đấu, người dân từng sinh sống quanh khu vực và nhiều nhân chứng lịch sử được mời tham gia đối thoại, cung cấp thông tin. Mỗi ký ức, mỗi vị trí dù là nhỏ đều được ghi nhận, kiểm chứng và so sánh với nhiều nguồn dữ liệu khác nhau.

Giải mã tư liệu lịch sử, khoanh vùng ký ức chiến trường

Đặc biệt, lần đầu tiên trong công tác tìm kiếm hài cốt liệt sĩ tại TP Hồ Chí Minh, việc khảo sát được triển khai theo hướng kết hợp chặt chẽ giữa kinh nghiệm thực địa và các thành tựu khoa học hiện đại. Nhiều đợt khảo sát bằng thiết bị radar xuyên đất (Ground Penetrating Radar - GPR) được thực hiện nhằm phát hiện những bất thường trong cấu trúc địa chất dưới bề mặt. Song song đó là việc phân tích dữ liệu không gian, ảnh hàng không lịch sử, bản đồ quân sự và hệ thống thông tin địa lý (GIS), qua đó từng bước khoanh vùng các vị trí có khả năng lưu giữ hài cốt.

Quá trình này còn có sự phối hợp của các nhà khoa học, chuyên gia trong nước và đối tác quốc tế, trong đó có các nhà nghiên cứu đến từ Đại học Texas (Hoa Kỳ). Sự kết hợp giữa khoa học công nghệ, tư liệu lưu trữ và ký ức nhân chứng đã tạo nên phương pháp tiếp cận mới trong công tác tìm kiếm, quy tập hài cốt liệt sĩ - lĩnh vực vốn từ trước đến nay chủ yếu dựa vào kinh nghiệm thực địa.

Sau nhiều vòng khảo sát, phân tích và kiểm chứng, các kết quả thu được đều cho thấy nhiều tín hiệu bất thường dưới lòng đất tại khu vực được khoanh vùng. Không còn là những giả thiết riêng lẻ hay những ký ức rời rạc, các nguồn dữ liệu được tổng hợp lại về cùng một nhận định. Đó cũng là thời điểm các cơ quan chức năng thống nhất mở cuộc tìm kiếm quy mô lớn tại Công viên Lê Thị Riêng.

Quyết định ấy không chỉ được đưa ra trên cơ sở các bằng chứng khoa học ngày càng rõ ràng, mà còn thể hiện quyết tâm của Đảng, Nhà nước và các lực lượng làm công tác quy tập trong việc không bỏ lỡ bất kỳ cơ hội nào để tìm lại những người đã hy sinh vì Tổ quốc. Bởi hơn ai hết, những người thực hiện nhiệm vụ hiểu rằng, thời gian không còn nhiều. Mỗi năm trôi qua, nhân chứng già đi, dấu tích tiếp tục phai mờ và những cơ hội tiếp cận sự thật của lịch sử cũng dần khép lại. Sau hơn nửa thế kỷ, cuộc tìm kiếm dưới lòng Công viên Lê Thị Riêng cuối cùng đã được triển khai.

Ngay sau Lễ triển khai, công viên Lê Thị Riêng trở thành hiện trường của một nhiệm vụ đặc biệt là tìm kiếm hài cốt liệt sĩ - nơi mỗi mét đất được bóc tách đều mang theo niềm hy vọng tìm lại dấu tích của những người đã ngã xuống hơn nửa thế kỷ trước. Phía sau hàng rào bảo vệ, những người lính thuộc Bộ Tư lệnh TP Hồ Chí Minh, Ban Chỉ đạo 515, lực lượng thuộc các Đội K cùng các chuyên gia kỹ thuật lặng lẽ vào vị trí. Mọi thao tác đều diễn ra chậm rãi, cẩn trọng đến từng centimet. Bởi tất cả đều hiểu, dưới lớp đất ấy có thể là nơi yên nghỉ của những người đã ngã xuống hiến trọn tuổi thanh xuân cho độc lập dân tộc, thống nhất đất nước.

(Còn tiếp)