Bài 1: Thành phố Đồng Nai vươn mình từ vùng đất Trấn Biên lịch sử

Vùng đất mở từ buổi đầu khai phá

Gần 330 năm hình thành và phát triển, Đồng Nai là vùng đất lưu giữ nhiều lớp trầm tích lịch sử, văn hóa và khát vọng mở cõi. Từ Trấn Biên xưa đến thành phố Đồng Nai hôm nay là hành trình dài của khai phá, hội tụ, dựng xây và vươn lên.

Trong dòng chảy ấy, Đồng Nai chính thức trở thành thành phố trực thuộc Trung ương từ ngày 30/4/2026 là dấu mốc có ý nghĩa đặc biệt. Đây không đơn thuần là sự thay đổi về đơn vị hành chính, mà còn mở ra không gian phát triển mới, đặt ra yêu cầu cao hơn về quản trị đô thị, tổ chức nguồn lực, phát triển hạ tầng, nâng cao chất lượng sống của người dân và khẳng định vai trò cực tăng trưởng của khu vực phía Nam.

Ngược dòng lịch sử, trước thế kỷ XVI, vùng đất Đồng Nai còn hoang vu, thưa dấu chân khai phá. Đầu thế kỷ XVII, những lưu dân người Việt từ vùng Thuận Quảng bắt đầu vào đây khai hoang, lập làng, dựng nghiệp. Khi ấy, vùng đất này thuộc quyền cai trị của vua Chân Lạp Chey Chettha II. Năm 1620, ông trở thành con rể của chúa Nguyễn Phúc Nguyên khi cưới công chúa Ngọc Vạn và phong bà làm hoàng hậu Chân Lạp.

Vào năm 1679, khi nhóm người Hoa do Trần Thượng Xuyên dẫn đầu giong thuyền sang nước ta xin tị nạn, được chúa Nguyễn Phúc Tần cho phép vào lập nghiệp ở phương Nam. Ông cùng đoàn tùy tùng đặt những bước chân đầu tiên lên vùng đất Bàn Lân, địa danh cổ của Biên Hòa - Đồng Nai xưa, nay thuộc khu vực phường Trấn Biên. Từ đây, cù lao Phố, còn gọi là Nông Nại đại phố, dần trở thành thương cảng sầm uất bậc nhất Nam Bộ thời bấy giờ.

Tiến sĩ Nguyễn Văn Quyết, Chủ tịch Hội Hữu nghị Việt Nam - Nhật Bản thành phố Đồng Nai cho biết, 19 năm sau khi Trần Thượng Xuyên vào khai phá Nông Nại đại phố, mùa xuân năm Mậu Dần 1698, Thống suất Nguyễn Hữu Cảnh vâng lệnh chúa Nguyễn Phúc Chu vào Nam kinh lược, thiết lập bộ máy hành chính. Ông lấy đất Đồng Nai lập phủ Gia Định gồm 2 huyện: Phước Long dựng dinh Trấn Biên và Tân Bình dựng dinh Phiên Trấn. Đất Bàn Lân, Nông Nại đại phố nằm trong huyện Phước Long. Sông Đồng Nai vì thế còn được gọi là Phước Long Giang.

“Chỉ trong một thời gian ngắn, Nguyễn Hữu Cảnh đã thu nạp, chiêu mộ thêm người dân vào khai khẩn ruộng đất, đặt đơn vị hành chính, chuẩn định thuế, lập bộ tịch đinh điền… tạo cơ sở cho việc phát triển Đồng Nai. Từ đây, vùng đất này chính thức được xác lập trên bản đồ quốc gia Đại Việt”, Tiến sĩ Nguyễn Văn Quyết chia sẻ.

Sau khi Nguyễn Hữu Cảnh mất năm 1700, tướng Trương Phúc Phan được chúa Nguyễn Phúc Chu giao giữ chức Trấn thủ dinh Trấn Biên. Khi ấy, dinh Trấn Biên và huyện Phước Long là một vùng rộng lớn ở phía Đông sông Sài Gòn, bao gồm Đồng Nai, Bình Phước, Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu, tức thành phố Đồng Nai và Thành phố Hồ Chí Minh ngày nay.

Đến năm 1715, Văn miếu Trấn Biên được xây dựng, khẳng định nơi đây không chỉ là vùng đất giỏi khai phá, làm ăn, mà còn trọng chữ nghĩa, đề cao đạo học và các giá trị văn hóa truyền thống. Trải qua nhiều biến động lịch sử, Đồng Nai đã hun đúc nên tinh thần kiên cường, đoàn kết của nhiều thế hệ cư dân. Lớp sau tiếp nối lớp trước, bền bỉ đóng góp trí tuệ, công sức để bồi đắp bản sắc riêng của vùng đất Trấn Biên - Đồng Nai.

Gắn kết Đồng Nai và Bình Phước

Ngày 1/7/2025, Đồng Nai cùng cả nước thực hiện mô hình chính quyền địa phương 2 cấp, đồng thời sáp nhập tỉnh Bình Phước vào tỉnh Đồng Nai. Sự kiện này không phải là phép cộng cơ học về địa giới, mà có nền tảng từ một tiến trình lịch sử liên tục, phản ánh sự mở rộng lãnh thổ quốc gia, tổ chức quản lý hành chính và phát triển kinh tế - xã hội qua nhiều thời kỳ.

Theo Thạc sĩ Trần Quang Toại, Chủ tịch Hội Khoa học lịch sử thành phố Đồng Nai, Đồng Nai và Bình Phước có chung nguồn gốc lịch sử, cùng trải qua nhiều lần thay đổi địa giới hành chính và tên gọi. Năm 1832, khi tỉnh Biên Hòa chính thức được thành lập, địa bàn khi ấy đã bao gồm cả vùng Bình Long, Phước Long thuộc tỉnh Bình Phước trước đây. Từ thời danh tướng Nguyễn Hữu Cảnh vào kinh lược dinh Trấn Biên, vùng đất này đã nằm trong một không gian hành chính và văn hóa thống nhất.

“Trong kháng chiến chống Mỹ, chính quyền Sài Gòn tách tỉnh Biên Hòa để thành lập các tỉnh Bình Long, Phước Long. Tuy nhiên, trong thực tiễn đấu tranh cách mạng, các địa phương này vẫn có mối liên hệ mật thiết, chịu sự chỉ đạo chung của Trung ương Cục miền Nam tại địa bàn xã Phú Lý ngày nay và Khu ủy miền Đông Nam Bộ tại địa bàn phường Trị An ngày nay. Đây là một trong những yếu tố tạo nên sự gắn bó sâu sắc giữa Đồng Nai và Bình Phước”, ông Toại cho biết.

Không chỉ tương đồng về lịch sử, Đồng Nai và Bình Phước còn gần gũi về văn hóa, cộng đồng dân cư. Các dân tộc Chơro, S’tiêng, M’nông, Mạ, K’ho cùng nhiều thành phần cư dân khác sinh sống đan xen, tạo nên sự giao thoa văn hóa phong phú trên vùng đất miền Đông Nam Bộ. Chính sự đa dạng ấy góp phần hình thành tính cách đặc trưng của con người Đồng Nai: thân thiện, nghĩa tình, năng động, sáng tạo, văn minh và hiện đại.

Theo Thạc sĩ Trần Quang Toại, Đồng Nai từ lâu được xem là “vùng đất mở”, nơi con người có tinh thần khoan dung, hòa đồng và dễ dung hợp các nền văn hóa. Từ thương cảng cù lao Phố xưa đến đô thị hiện đại hôm nay, truyền thống ấy vẫn được gìn giữ và phát huy. Khi chính thức trở thành thành phố trực thuộc Trung ương, Đồng Nai bước vào chương mới trong bối cảnh hội nhập sâu rộng, với yêu cầu kết nối tốt hơn các nguồn lực lịch sử, văn hóa, con người và không gian phát triển.

“Các giá trị di sản văn hóa phong phú của vùng Bắc Đồng Nai và Nam Đồng Nai nếu được kết nối, khai thác hiệu quả sẽ trở thành sản phẩm văn hóa - du lịch đặc sắc. Bên cạnh khát vọng vươn lên và những tiềm năng sẵn có, thành phố Đồng Nai cần có cơ chế phù hợp với mô hình phát triển mới để tạo thêm cơ hội liên kết, phát triển mạnh mẽ trong tương lai”, ông Toại nhấn mạnh.

Từ chiều sâu lịch sử Trấn Biên đến diện mạo đô thị trực thuộc Trung ương, Đồng Nai đang đứng trước vận hội phát triển mới. Những giá trị được bồi đắp qua gần 330 năm không chỉ là ký ức của một vùng đất mở, mà còn là nền tảng tinh thần để thành phố Đồng Nai tiếp tục vươn lên, kết nối các nguồn lực, phát triển hài hòa giữa truyền thống và hiện đại, giữa bản sắc văn hóa và khát vọng tăng trưởng trong giai đoạn mới.

(Còn nữa)