Bắc Ninh: Không đánh đổi môi trường lấy tăng trưởng kinh tế
Từ yêu cầu phát triển thành phố trực thuộc Trung ương với không gian công nghiệp ngày càng mở rộng, Bắc Ninh đang đứng trước áp lực lớn về kiểm soát ô nhiễm môi trường. Để hiện thực hóa mục tiêu phát triển đô thị hiện đại, thông minh, trung tâm công nghiệp, công nghệ cao của vùng đồng bằng sông Hồng, địa phương xác định bảo vệ môi trường phải đi trước một bước, gắn chặt với đổi mới phương thức quản lý, tăng cường hậu kiểm và kiểm soát nghiêm các nguồn thải.
Áp lực môi trường từ không gian công nghiệp mở rộng
Ngày 20/9/2026, Quốc hội thông qua Nghị quyết về thành lập thành phố Bắc Ninh trực thuộc Trung ương. Đây là dấu mốc quan trọng, mở ra không gian và động lực phát triển mới cho địa phương, hướng tới mục tiêu trở thành đô thị hiện đại, thông minh, trung tâm công nghiệp, công nghệ cao của vùng đồng bằng sông Hồng.
Tuy nhiên, cùng với những cơ hội phát triển là áp lực ngày càng lớn đối với công tác quản lý tài nguyên, bảo vệ môi trường. Đặc biệt, sau sáp nhập, quy mô không gian công nghiệp của thành phố được mở rộng đáng kể, kéo theo sự gia tăng về số lượng khu công nghiệp (KCN), cụm công nghiệp (CCN), cơ sở sản xuất và lượng chất thải phát sinh.
Theo báo cáo tình hình kinh tế - xã hội 9 tháng năm 2026, toàn thành phố có 72 KCN theo quy hoạch đến năm 2030, trong đó 39 KCN đã được chấp thuận chủ trương đầu tư, với tổng diện tích khoảng 11.903 ha. Cùng với đó là 94 CCN đã được thành lập, tổng diện tích khoảng 4.113 ha. Riêng trong 9 tháng đầu năm 2026, thành phố có thêm 7 KCN được chấp thuận chủ trương đầu tư và 7 CCN được thành lập mới.
Quy mô sản xuất công nghiệp ngày càng lớn đồng nghĩa với áp lực gia tăng đối với việc kiểm soát nước thải, khí thải và chất thải rắn. Theo Báo cáo hiện trạng môi trường Bắc Ninh giai đoạn 2021-2025, lượng nước thải công nghiệp phát sinh ước tính khoảng 121.647 m³/ngày, chiếm 23,01% tổng lượng nước thải phát sinh trên địa bàn. Tổng lượng chất thải rắn công nghiệp phát sinh trung bình khoảng 1,246 triệu tấn/năm, trong đó chất thải nguy hại khoảng 186.968 tấn/năm.
Đáng chú ý, hạ tầng xử lý nước thải tại một số KCN, CCN vẫn chưa theo kịp tốc độ phát triển sản xuất. Tính đến ngày 30/9/2026, có 23 KCN đi vào hoạt động đã đầu tư hệ thống xử lý nước thải tập trung. Đối với CCN, theo số liệu rà soát của ngành chức năng, còn 28 cụm chưa có hệ thống xử lý nước thải tập trung. Đây là thách thức không nhỏ trong bối cảnh thành phố tiếp tục thu hút các dự án đầu tư, mở rộng quy mô sản xuất công nghiệp.
Không chỉ ở các KCN, CCN, ô nhiễm môi trường tại các làng nghề, khu dân cư và khu vực đô thị cũng đặt ra yêu cầu phải có giải pháp đồng bộ. Nếu không kiểm soát tốt nguồn thải ngay từ đầu, những hệ lụy về chất lượng nguồn nước, không khí, đất và sức khỏe cộng đồng sẽ trở thành lực cản đối với mục tiêu phát triển bền vững.
Nhận diện rõ yêu cầu này, Tỉnh ủy Bắc Ninh (nay là Thành ủy Bắc Ninh) đã ban hành Đề án tổng thể bảo vệ môi trường tỉnh Bắc Ninh, giai đoạn 2026-2030, xác định những mục tiêu cụ thể, có tính định lượng và yêu cầu thực hiện quyết liệt.
Theo đó, đến năm 2030, phấn đấu 100% KCN đang hoạt động có hệ thống xử lý nước thải tập trung vận hành ổn định, đáp ứng quy chuẩn kỹ thuật môi trường; 100% CCN hoạt động có hệ thống xử lý nước thải theo quy định; 100% chất thải công nghiệp, chất thải nguy hại phát sinh được thu gom, xử lý đúng quy định. Tỷ lệ thu gom, xử lý chất thải rắn sinh hoạt đạt từ 98,5% trở lên; hơn 90% chất thải rắn sinh hoạt được xử lý bằng công nghệ đốt phát điện hoặc công nghệ tiên tiến, thân thiện môi trường. Đồng thời, đẩy mạnh xử lý ô nhiễm môi trường tại các làng nghề.
Đây không chỉ là những chỉ tiêu về hạ tầng kỹ thuật mà còn là thước đo năng lực quản trị môi trường của chính quyền đô thị trong giai đoạn phát triển mới.
Đổi mới quản lý, siết chặt hậu kiểm và giám sát nguồn thải
Trước yêu cầu kiểm soát ô nhiễm trong điều kiện quy mô công nghiệp ngày càng mở rộng, Sở Nông nghiệp và Môi trường thành phố Bắc Ninh đang triển khai đồng bộ các công cụ quản lý, từ thẩm định hồ sơ môi trường, cấp phép, quan trắc tự động đến kiểm tra và xử lý vi phạm.
Trước hết, các dự án, cơ sở sản xuất thuộc đối tượng phải thực hiện thủ tục môi trường được kiểm soát thông qua quyết định phê duyệt kết quả thẩm định báo cáo đánh giá tác động môi trường (ĐTM), giấy phép môi trường và các quy định pháp luật có liên quan. Trong đó, yêu cầu về thu gom, xử lý nước thải, khí thải; vị trí, lưu lượng, thông số xả thải; chế độ quan trắc, quản lý chất thải nguy hại và trách nhiệm vận hành công trình bảo vệ môi trường được xác định cụ thể.
Từ tháng 7/2025 đến ngày 30/9/2026, Sở Nông nghiệp và Môi trường đã tham mưu thẩm định, phê duyệt kết quả thẩm định báo cáo ĐTM đối với 54 dự án và cấp 245 giấy phép môi trường. Đây là cơ sở pháp lý quan trọng để kiểm soát hoạt động xả thải, đồng thời xác định trách nhiệm của chủ đầu tư, doanh nghiệp trong suốt quá trình triển khai và vận hành dự án.
Đáng chú ý, công tác giám sát môi trường đang từng bước được hiện đại hóa thông qua hệ thống quan trắc tự động, liên tục. Trên địa bàn thành phố hiện có 38 trạm quan trắc môi trường xung quanh, gồm 17 trạm quan trắc nước mặt tự động, cố định; 20 trạm quan trắc không khí tự động, cố định và 1 xe quan trắc không khí lưu động.
Đối với hoạt động sản xuất công nghiệp, có 22 KCN, 15 CCN và 34 doanh nghiệp truyền dữ liệu quan trắc tự động của 52 trạm xử lý nước thải, khí thải về phần mềm Envisoft 3.0. Hệ thống cho phép cơ quan quản lý tiếp nhận dữ liệu tự động, liên tục, phục vụ theo dõi và đánh giá tình hình chấp hành quy định về môi trường của các cơ sở.
Bên cạnh đó, mạng lưới quan trắc môi trường định kỳ được duy trì với 125 vị trí quan trắc nước mặt, 124 vị trí quan trắc không khí, 87 vị trí quan trắc nước dưới đất và 63 vị trí quan trắc đất, trầm tích. Qua đó, bổ sung cơ sở dữ liệu phục vụ đánh giá diễn biến chất lượng môi trường, nhận diện khu vực có nguy cơ ô nhiễm và tác động của hoạt động sản xuất đến môi trường xung quanh.
Song song với giám sát bằng công nghệ, công tác kiểm tra việc thực hiện các quy định pháp luật về bảo vệ môi trường tiếp tục được tăng cường. Sở Nông nghiệp và Môi trường đã ban hành kế hoạch rà soát, đôn đốc việc thực hiện các nội dung theo giấy phép môi trường, quyết định phê duyệt báo cáo ĐTM đối với 40 cơ sở, dự án trên địa bàn.
Theo đại diện lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Bắc Ninh, quá trình xem xét, giải quyết thủ tục hành chính về môi trường, rà soát, đôn đốc và phối hợp với các đơn vị liên quan, Sở đã xem xét xử phạt vi phạm hành chính đối với 96 cơ sở, với tổng số tiền phạt 26,9 tỷ đồng. Trong đó, 61 cơ sở bị xử phạt trong quá trình thẩm định giấy phép môi trường, với tổng số tiền 19,625 tỷ đồng; 5 đơn vị bị xử phạt trong quá trình thẩm định ĐTM, với tổng số tiền 1,97 tỷ đồng; 30 cơ sở còn lại bị xử phạt trong các cuộc kiểm tra khác.
Những kết quả trên cho thấy công tác quản lý môi trường đã được triển khai bằng nhiều công cụ, có sự kết hợp giữa quản lý hồ sơ pháp lý, giám sát dữ liệu và kiểm tra thực tế. Tuy nhiên, thực tiễn cũng đặt ra yêu cầu phải tiếp tục đổi mới phương thức hậu kiểm, bởi cơ quan chức năng không thể kiểm tra trực tiếp liên tục 24/24 giờ đối với tất cả doanh nghiệp.
Một trong những nguy cơ cần đặc biệt lưu ý là tình trạng doanh nghiệp chỉ vận hành hệ thống xử lý chất thải khi có đoàn kiểm tra, hoặc tìm cách ngắt kết nối, can thiệp làm sai lệch dữ liệu quan trắc. Nếu chỉ dựa vào các cuộc kiểm tra theo kế hoạch, cơ quan quản lý khó phát hiện đầy đủ những hành vi vi phạm diễn ra ngoài thời điểm kiểm tra.
Vì vậy, yêu cầu đặt ra là phải chuyển mạnh từ quản lý dựa trên hồ sơ, kiểm tra định kỳ sang giám sát thường xuyên bằng dữ liệu, kết hợp hậu kiểm có trọng tâm, trọng điểm.
Theo định hướng triển khai, thành phố cần khai thác hiệu quả dữ liệu quan trắc tự động, liên tục; xây dựng cơ chế cảnh báo khi thông số vượt ngưỡng, dữ liệu bị gián đoạn bất thường hoặc có dấu hiệu can thiệp, ngắt kết nối hệ thống. Đặc biệt, cần đối chiếu dữ liệu quan trắc với sản lượng sản xuất, lượng nguyên liệu đầu vào, lưu lượng nước thải và tình hình sử dụng điện của hệ thống xử lý để nhận diện những dấu hiệu bất thường.
Cùng với đó, tăng cường kiểm tra đột xuất, không báo trước đối với doanh nghiệp có lưu lượng xả thải lớn, hoạt động trong các ngành nghề có nguy cơ gây ô nhiễm cao, từng có lịch sử vi phạm hoặc có dấu hiệu không vận hành thường xuyên công trình xử lý chất thải. Doanh nghiệp phải thực hiện đầy đủ việc lưu trữ nhật ký vận hành, hồ sơ bảo trì, thay thế vật liệu xử lý, hóa chất sử dụng và các thông số kỹ thuật của hệ thống. Trách nhiệm của người đứng đầu doanh nghiệp cần được gắn trực tiếp với việc vận hành công trình bảo vệ môi trường.
Đối với những hành vi xả thải không qua xử lý, vận hành công trình không đúng quy trình, cố tình ngắt kết nối hoặc can thiệp làm sai lệch dữ liệu quan trắc, cần xử lý nghiêm theo quy định, kể cả áp dụng biện pháp đình chỉ hoạt động đối với trường hợp vi phạm nghiêm trọng; đồng thời công khai các trường hợp vi phạm để tăng tính răn đe.
Phân cấp phải đi đôi với trách nhiệm và hiệu quả thực thi
Một yêu cầu quan trọng trong đổi mới quản lý nhà nước về môi trường hiện nay là thực hiện phân cấp, phân quyền, cắt giảm thủ tục hành chính nhưng không buông lỏng kiểm soát. Việc tạo thuận lợi cho hoạt động đầu tư, sản xuất, kinh doanh phải song hành với nâng cao trách nhiệm của cơ quan quản lý và chủ thể phát sinh chất thải.
Thực hiện Nghị quyết số 66.19/2026/NQ-CP ngày 18/5/2026 của Chính phủ về cắt giảm, phân quyền, đơn giản hóa thủ tục hành chính và cắt giảm, đơn giản hóa điều kiện kinh doanh thuộc phạm vi quản lý của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nhiều nội dung mới liên quan đến thủ tục đánh giá tác động môi trường, giấy phép môi trường và đăng ký môi trường đã được triển khai.
Ngày 12/6/2026, Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh đã ban hành Quyết định số 1568/QĐ-UBND về ủy quyền thực hiện thủ tục hành chính trong lĩnh vực môi trường trên địa bàn tỉnh. Việc ủy quyền nhằm tạo thuận lợi cho tổ chức, cá nhân, xây dựng môi trường kinh doanh lành mạnh, công bằng; đồng thời phát huy tính chủ động của chính quyền địa phương, nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý nhà nước.
Tuy nhiên, tinh thần xuyên suốt trong quá trình thực hiện là cắt giảm thủ tục, phân quyền phải gắn chặt với cơ chế hậu kiểm, kiểm tra, giám sát và xử lý vi phạm. Phân cấp không có nghĩa là giảm trách nhiệm quản lý; đơn giản hóa thủ tục không đồng nghĩa với hạ thấp tiêu chuẩn môi trường.
Để bảo đảm yêu cầu này, Sở Nông nghiệp và Môi trường đang tham mưu, phối hợp với các đơn vị liên quan triển khai Kết luận số 75-KL/TW ngày 28/7/2026 của Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa XIV về bảo vệ môi trường và chủ động ứng phó với biến đổi khí hậu trong thời kỳ mới, cùng Đề án tổng thể bảo vệ môi trường giai đoạn 2026-2030.
Trọng tâm là tăng cường phối hợp kiểm tra, quản lý môi trường tại các KCN, CCN, làng nghề và khu dân cư; kiểm soát nước thải, khí thải, chất thải rắn ngay từ nguồn phát sinh. Đồng thời, hướng dẫn, phân định rõ trách nhiệm giữa các sở, ngành, chính quyền xã, phường, ban quản lý KCN, chủ đầu tư hạ tầng và doanh nghiệp. Việc phát huy vai trò giám sát của cộng đồng dân cư cũng được xác định là một kênh quan trọng nhằm kịp thời phát hiện, phản ánh các hành vi gây ô nhiễm.
Đại diện lãnh đạo Sở Nông nghiệp và Môi trường TP Bắc Ninh cho biết: Cùng với kiểm soát và xử lý vi phạm, thành phố chú trọng các giải pháp mang tính căn cơ, lâu dài. Trong đó, ưu tiên đầu tư, hoàn thiện hệ thống thu gom, xử lý nước thải tập trung tại KCN, CCN; xây dựng khu vực lưu giữ, trung chuyển và xử lý chất thải phù hợp; đẩy nhanh đầu tư các nhà máy xử lý nước thải tại đô thị, khu dân cư, làng nghề. Công tác thu gom, phân loại, vận chuyển và xử lý rác thải sinh hoạt cần được tổ chức đồng bộ, đáp ứng yêu cầu phát triển đô thị.
Đối với các cơ sở gây ô nhiễm nghiêm trọng nằm trong khu dân cư, thành phố định hướng từng bước di dời vào các KCN, CCN, làng nghề có hạ tầng môi trường đáp ứng yêu cầu. Đây là giải pháp vừa xử lý những điểm nóng ô nhiễm tồn tại kéo dài, vừa tạo điều kiện sắp xếp lại không gian sản xuất theo hướng tập trung, hiện đại và bền vững.
Đặc biệt, việc thúc đẩy kinh tế xanh, kinh tế tuần hoàn được xem là hướng đi quan trọng để giảm áp lực môi trường từ hoạt động sản xuất. Thành phố khuyến khích doanh nghiệp đổi mới công nghệ, tiết kiệm nguyên liệu, tái sử dụng nước, giảm phát thải khí nhà kính và chuyển đổi sang mô hình sản xuất bền vững.
Trong bối cảnh Bắc Ninh đặt mục tiêu trở thành đô thị trực thuộc Trung ương, trung tâm công nghiệp, công nghệ cao của vùng đồng bằng sông Hồng, bảo vệ môi trường không thể chỉ được xem là nhiệm vụ khắc phục hậu quả sau phát triển. Đó phải là yêu cầu xuyên suốt trong quy hoạch, thu hút đầu tư, tổ chức sản xuất và quản trị đô thị.
Muốn vậy, bên cạnh đầu tư hạ tầng xử lý chất thải, điều quan trọng là phải thiết lập được cơ chế kiểm soát hiệu quả, trong đó mọi nguồn thải đều được nhận diện, giám sát; mọi hành vi vi phạm đều được phát hiện, xử lý; trách nhiệm của từng cấp, từng ngành, từng doanh nghiệp được xác định rõ ràng.
Phát triển kinh tế không đánh đổi môi trường không chỉ là thông điệp mà phải được cụ thể hóa bằng những chỉ tiêu, cơ chế và hành động thực chất. Đây cũng chính là nền tảng để Bắc Ninh xây dựng đô thị hiện đại, đáng sống, có sức cạnh tranh cao và phát triển bền vững trong giai đoạn mới.