Ba Tết trong một tháng
Vợ tôi người dân tộc Tày, quê ở Cao Bằng. Cái xứ “gạo trắng nước trong” ấy với tôi luôn vẫn còn nhiều bí ẩn. Từ hồi cưới nhau, đã vài lần tôi vượt núi vượt đèo về quê vợ ăn Tết. Và do “nhập gia tùy tục” nên tôi bắt buộc phải biết một vài nghi lễ của người Tày - Nùng, đặc biệt vào dịp Tết.
Vợ tôi người dân tộc Tày, quê ở Cao Bằng. Cái xứ “gạo trắng nước trong” ấy với tôi luôn vẫn còn nhiều bí ẩn. Từ hồi cưới nhau, đã vài lần tôi vượt núi vượt đèo về quê vợ ăn Tết. Và do “nhập gia tùy tục” nên tôi bắt buộc phải biết một vài nghi lễ của người Tày - Nùng, đặc biệt vào dịp Tết.
 |
| Cô gái Tày. (Ảnh minh họa) |
Người Tày - Nùng không làm lễ tiễn ông Táo lên Trời mặc dù công việc sửa soạn cho Tết có thể rôm rả ngay từ những ngày đầu tháng Chạp. Ngoài bánh chưng (tiếng Tày là pẻng toóc) ra, loại được xem như lễ vật và sau đó dùng để thiết khách không thể thiếu là Cao (tức bánh khảo). Đa phần các nhà tự mua nguyên, hương liệu về làm lấy. Bận quá thì đặt ở cửa hiệu chuyên nghiệp. Nhưng bánh làm lấy thường được khách coi trọng hơn bởi người ta có thể thưởng thức luôn tài nghệ của gia chủ và vị đặc biệt của nó.
Ở một số vùng như Bắc Kạn, chủng loại bánh Tết còn đông đúc hơn. Ngoài bánh chưng, bánh dày, bánh khảo còn có bánh gio. Người ta đốt lá cây sau sau lấy tro hòa nước, gạn trong rồi đổ gạo nếp vào ngâm. Bánh gói xong được hấp cho đến khi trong suốt như hổ phách, khi ăn chấm đường, hoặc nước mật, rất được ưa thích. Nhà khá giả nhất định không thiếu được pẻng phạ - bánh trời). Loại này làm cực kỳ công phu. Khẩu shi (bánh bỏng) trong đó bèo tây là một nguyên liệu thành phần cũng thuộc loại không phải ai cũng có. Rồi chà lam (tựa bánh dẻo), các loại mứt, cuối cùng mới đến bánh rán.
Xúng xàng (lạp xường) là món ăn để dành ra Giêng. Tục này có thể ngấm lại từ những cuộc chạy loạn. Không giống lạp xường vẫn treo lủng lẳng ở các cửa hiệu dưới xuôi, xúng xàng có thể to bằng cổ tay, hương vị hoàn toàn tự nhiên lấy từ rừng, rất hấp dẫn, lại lành bụng, là món ăn thuộc loại đặc sản.
Tết thực sự bắt đầu bằng bữa cơm giải xúi chiều 30 (nhiều nơi coi đây là lễ tất niên như người Kinh). Món chính là thịt vịt (con vật xúi quẩy). Vịt có thể rất đắt vào dịp này. Thông thường người ta mua vịt sống về làm món. Cũng có nhà đặt sẵn từ hôm trước một con vịt quay. Vịt quay Cao Bằng thì ngon quên sầu, ăn lần nào cũng như ăn lần đầu. Người ta cho rằng con vịt là con vật xúi quẩy. Ăn thịt vịt vào cuối năm, nghĩa là chấp nhận xúi quẩy. Nhưng cho dù xúi đến mức không còn gì xúi hơn được nữa thì cũng đã năm cùng tháng tận, hết năm lại sang vận mới và mọi cái của năm cũ coi như đều được xóa sổ.
Giống như người dưới xuôi, đúng giao thừa, mọi nhà dậy thắp hương, đốt pháo và mở toang cửa để lộc ùa vào. Hương thắp trên bàn thờ có bày quả, bánh và hai cây vạn niên. Ngoài ra hương còn được thắp trong bếp, ngoài cửa. Nhưng khác với người Kinh, người Tày - Nùng thắp hương không khấn và điều cấm kỵ là đêm ba mươi, đêm mồng Một đốt lửa ngoài đường.
Ngày đầu năm hầu như người ta không ra khỏi nhà. Xông đất và mọi giao tiếp khác đều chờ sang mồng Hai. Những chàng rể mới phải lo đi tái bố mẹ vợ. Đồ lễ là các loại bánh trái, một đôi gà đủ sống-mái. Có nơi đồ lễ có thể tới 120 đôi bánh chưng, 120 đôi bánh dày. Có nơi nhất thiết phải có miếng thịt cheo cắt suốt chiều dài con lợn. Rể già thủ tục có phần xuề xòa hơn. Vật quan trọng nhất là một con gà thiến. Ngày này ra đường, thấy tấp nập vợ chồng con cái đèo nhau, kèm theo lủng lẳng một con gà nhốt trong giọ.
Thông thường người Tày - Nùng tiễn các cụ vào mồng Ba (có nhà mồng Bốn) bằng lễ Hóa vàng. Sau đó công việc quan trọng nhất là chuẩn bị để ăn Tết lại vào rằm tháng Giêng. Tết lại có thể có nguồn gốc từ những cuộc chạy giặc xưa kia. Lại mổ lợn, gói bánh... y hệt Tết chính. Ngày ba mươi tháng giêng là Tết Đáp Nọi, rất được quan tâm. Có nơi người ta tổ chức đón Giao thừa lại. Loại thức ăn ưa chuộng của Tết này là pẻng đắp nặm (một loại bánh trôi mặn).
Suốt ròng rã cả tháng sau Tết, người ta chỉ ăn với chơi hoặc đi hội. Đàn ông thì uống rượu, chơi phỏm, chơi lảy cỏ (một trò chơi đi kèm rượu). Đàn bà đi làm lấy ngày rồi túi bụi với đủ thứ bánh trái. Người Tày-Nùng rất tự trọng và mến khách (nhất là khách ở xa), vì thế bạn không bao giờ nên ra khỏi nhà của họ vào những ngày Tết mà chưa uống cạn một vài chén rượu men lá với gia chủ. Rượu là thứ nước uống chính suốt cả tháng trời. Và nếu bạn cũng lấy vợ Tày thì cứ yên trí mà vui chơi (chỉ xin đừng hút thuốc phiện). Vợ bạn bao giờ cũng rất rộng lượng với một ông chồng nửa đêm bước lảo đảo trở về. Nàng đã biết trước phải làm gì: Lấy nước nóng rửa mặt cho đức lang quân, dìu ông ta vào giường, nới bớt cúc áo ngực, ủ chăn ấm và lén đặt phía bên dưới gầm giường một cái chậu...
TẠ DUY ANH