4 điểm nổi bật trong dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI

4 điểm nổi bật trong dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) tại Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI

Dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi) tập trung vào 4 nhóm nội dung đáng chú ý: kiện toàn tổ chức cơ quan điều tra; điều chỉnh thẩm quyền của Hải quan, Kiểm lâm, Kiểm ngư; bổ sung cơ chế phân công, ủy quyền cho lực lượng công an cấp xã và đẩy mạnh ứng dụng khoa học, công nghệ, chuyển đổi số trong hoạt động điều tra hình sự.

Kiện toàn tổ chức cơ quan điều tra theo hướng tinh gọn, linh hoạt

Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khoá XVI. Ảnh: Quochoi.vn
Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khoá XVI. Ảnh: Quochoi.vn

Một trong những nội dung trọng tâm của dự thảo Luật là sửa đổi, bổ sung các quy định về tổ chức, bộ máy của Cơ quan điều tra thuộc Công an nhân dân và Quân đội nhân dân, nhằm phù hợp với mô hình tổ chức bộ máy nhà nước hiện nay. Theo đó, dự thảo quy định khung về tổ chức, bộ máy Cơ quan điều tra, đồng thời giao Bộ trưởng Bộ Công an và Bộ trưởng Bộ Quốc phòng quy định chi tiết trên cơ sở cơ cấu tổ chức của từng bộ.

Cách quy định này nhằm bảo đảm sự thống nhất giữa tổ chức Cơ quan điều tra với cơ cấu tổ chức của Công an nhân dân, Quân đội nhân dân; đồng thời tạo sự chủ động, linh hoạt trong quá trình sắp xếp tổ chức, bộ máy. Việc điều chỉnh không làm thay đổi hoặc ảnh hưởng đến thẩm quyền tố tụng đã được Luật và Bộ luật Tố tụng hình sự quy định. 

Qua đó, các quy định về tổ chức Cơ quan điều tra vừa bảo đảm tính rõ ràng, vừa có khả năng thích ứng với yêu cầu tiếp tục sắp xếp bộ máy theo hướng tinh gọn, hoạt động hiệu lực, hiệu quả.

Điều chỉnh thẩm quyền điều tra của Hải quan, Kiểm lâm, Kiểm ngư

Dự thảo Luật đề xuất điều chỉnh thẩm quyền của các cơ quan được giao nhiệm vụ tiến hành một số hoạt động điều tra, gồm Hải quan, Kiểm lâm và Kiểm ngư, theo hướng phù hợp hơn với điều kiện thực tế.

Qua tổng kết việc thi hành Luật hiện hành cho thấy, các cơ quan này rất ít khi thực hiện thẩm quyền điều tra vụ án trong thời hạn 1 tháng. Nguyên nhân chủ yếu là nhiều đơn vị chưa có đủ điều kiện và nguồn lực để thực hiện đầy đủ thẩm quyền được giao.

Trên cơ sở đó, dự thảo Luật đề xuất bỏ thẩm quyền thụ lý, điều tra và giải quyết toàn bộ vụ án từ giai đoạn khởi tố vụ án, khởi tố bị can đến kết thúc điều tra, chuyển hồ sơ sang Viện kiểm sát trong thời hạn 1 tháng đối với các cơ quan Hải quan, Kiểm lâm, Kiểm ngư.

Thay vào đó, các cơ quan này tiếp tục được giữ thẩm quyền khởi tố vụ án và tiến hành một số hoạt động điều tra trong thời hạn 7 ngày. Dự thảo cũng không quy định thẩm quyền trưng cầu giám định, yêu cầu định giá tài sản đối với các cơ quan này nhằm bảo đảm phù hợp với chức năng, nhiệm vụ và năng lực thực tế.

Đáng chú ý, việc điều chỉnh không đồng nghĩa với việc các lực lượng này mất đi vai trò trong xử lý các vụ việc có dấu hiệu tội phạm. Đối với trường hợp phạm tội quả tang xảy ra trên những địa bàn đặc thù như trên biển, các lực lượng vẫn có thẩm quyền tiếp nhận, lập biên bản bắt giữ; bảo vệ hiện trường; thu giữ, tạm giữ vũ khí, hung khí; bảo quản đồ vật, tài liệu liên quan; lấy lời khai ban đầu và giải ngay người bị bắt đến hoặc báo ngay cho Cơ quan điều tra có thẩm quyền.

Luật hóa cơ chế phân công, ủy quyền cho Trưởng, Phó Trưởng Công an cấp xã

Việc không tổ chức Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp huyện từ ngày 1/3/2025 đặt ra yêu cầu mới đối với công tác tiếp nhận, giải quyết nguồn tin về tội phạm và điều tra vụ án hình sự. Theo đó, toàn bộ số lượng án do Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp huyện trước đây thụ lý, chiếm khoảng 80% tổng số vụ án xảy ra trên cả nước, được chuyển về Cơ quan Cảnh sát điều tra Công an cấp tỉnh giải quyết.

Thượng tướng Phạm Thế Tùng trình bày Tờ trình tóm tắt về dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi). Ảnh: Quochoi.vn
Thượng tướng Phạm Thế Tùng trình bày Tờ trình tóm tắt về dự án Luật Tổ chức cơ quan điều tra hình sự (sửa đổi). Ảnh: Quochoi.vn

Để đáp ứng yêu cầu thực tiễn, Bộ Công an và liên ngành tư pháp Trung ương đã ban hành văn bản quy định về việc phân công, ủy quyền của Thủ trưởng Cơ quan điều tra cho Phó Thủ trưởng Cơ quan điều tra và Điều tra viên trung cấp, cao cấp là Trưởng hoặc Phó Trưởng Công an cấp xã trong giải quyết nguồn tin về tội phạm, điều tra vụ án hình sự.

Qua hơn 1 năm triển khai, việc phân công, ủy quyền được đánh giá là phát huy hiệu quả, đáp ứng yêu cầu thực tiễn đấu tranh phòng, chống tội phạm sau khi tổ chức bộ máy mới đi vào hoạt động.

Từ thực tiễn này, dự thảo Luật bổ sung quy định về cơ chế phân công, ủy quyền nêu trên nhằm luật hóa các quy định đã được ban hành theo Nghị quyết số 190 của Quốc hội. Qua đó, tạo cơ sở pháp lý để vụ việc được xử lý kịp thời ngay tại cơ sở, nhất là tại các địa bàn vùng sâu, vùng xa, biên giới, hải đảo; hạn chế tình trạng chậm trễ trong giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố và điều tra do khoảng cách địa lý.

Đẩy mạnh chuyển đổi số trong hoạt động điều tra hình sự

Bên cạnh việc kiện toàn tổ chức và điều chỉnh thẩm quyền, dự thảo Luật cũng bổ sung các quy định về ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong hoạt động điều tra hình sự.

Nội dung này nhằm thể chế hóa chủ trương tại Nghị quyết số 57-NQ/TW ngày 22/12/2024 của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia, trong đó nhấn mạnh yêu cầu đẩy mạnh chuyển đổi số, ứng dụng khoa học, công nghệ trong hoạt động của các cơ quan thuộc hệ thống chính trị.

Cụ thể, dự thảo bổ sung nguyên tắc ứng dụng khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số trong hoạt động giải quyết nguồn tin về tội phạm, khởi tố và điều tra. Việc ứng dụng phải bảo đảm tính thống nhất, đồng bộ, liên thông, đồng thời tuân thủ các quy định về bảo vệ bí mật nhà nước, an ninh mạng, an ninh dữ liệu, bảo vệ dữ liệu cá nhân và các quy định pháp luật có liên quan.

Dự thảo cũng bổ sung những quy định liên quan đến ứng dụng khoa học, công nghệ và chuyển đổi số trong tổ chức, hoạt động điều tra hình sự, bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của cơ quan, tổ chức, cá nhân.

Với 4 nhóm nội dung sửa đổi trên, dự án Luật hướng tới hoàn thiện cơ sở pháp lý về tổ chức và hoạt động điều tra hình sự, phù hợp với mô hình tổ chức bộ máy mới; nâng cao hiệu quả phối hợp, phân công, ủy quyền và ứng dụng công nghệ trong hoạt động điều tra. Qua đó, góp phần nâng cao chất lượng, hiệu quả công tác đấu tranh phòng, chống tội phạm, đáp ứng yêu cầu bảo đảm an ninh, trật tự trong tình hình mới.

Quang Duy - Hà Nhung