"Chết vì dân tiếng để ngàn năm"

Nguyễn Sơn Lâm là một trong những chiến sĩ  chiến đấu kiên cường và hy sinh oanh liệt trong những ngày đầu đáng nhớ đó. Nguyễn Sơn Lâm sinh ngày 25 - 12 - 1925 tại Hải Phòng. Anh là con cả của nhà doanh nghiệp lớn, yêu nước Nguyễn Sơn Hà tiêu biểu của thành phố Cảng Hải Phòng thời Cách mạng Tháng Tám 1945 và kháng chiến chống Pháp. Anh được học hành đến nơi đến chốn và kết bạn với những người trí thức sớm giác ngộ cách mạng như Nguyễn Đình Thi, Văn Cao, Lê Hai v.v... nên không muốn đi học nước ngoài, nhiệt tình tham gia hoạt động cách mạng.

Sau khi Cách mạng Tháng Tám  thành công, Nguyễn Sơn Lâm hăng hái tham gia lực lượng vũ trang với ý thức rõ ràng là được cầm vũ khí bảo vệ chính quyền cách mạng, sẵn sàng chiến đấu chống thù trong giặc ngoài. Anh tình nguyện xung phong Nam tiến để trực tiếp đánh giặc Pháp xâm lược. Lãnh đạo thành phố thấy anh là người rất hăng hái, lại có trình độ văn hoá nên giữ lại và cử anh đi học lớp huấn luyện quân sự để làm cán bộ chỉ huy. Và anh đã được chỉ định là cán bộ chỉ huy quân sự khu 7 - lực lượng võ trang khá nổi tiếng của thành phố Cảng thời đó. Anh luôn động viên cha - Nguyễn Sơn Hà và gia đình thường xuyên giúp đỡ đồng đội về vật chất, nhất là biết khai thác "Việt Nam võ khí công ty của gia đình", nhằm thu mua hay sửa chữa vũ khí phục vụ phong trào tự vệ đang phát triển. Anh cũng thuyết phục đội tự vệ Đông Khê ( tỉnh Hải Dương), giao lưu và hỗ trợ tự vệ ở đây xây dựng và huấn luyện sử dụng vũ khí để sẵn sàng chiến đấu. Tuy là con nhà giàu, gia đình có thanh thế, nhưng anh luôn khiêm tốn, giản dị, gần gũi với đồng đội trong đời sống cũng như trong luyện tập quân sự.

Là người có tri thức, lại nhạy bén với thời cuộc cho nên khi thực dân Pháp khiêu khích nhằm thực hiện ý đồ xâm chiếm thành phố, anh bình tĩnh gặp cha và động viên gia đình chuẩn bị tản cư khỏi thành phố, còn anh ở lại chiến đấu với quân thù với ý chí và niềm tin chiến thắng. Cuộc kháng chiến ác liệt nổ ra từ ngày 20-11-1946, Nguyễn Sơn Lâm trực tiếp chỉ huy tự vệ bám trụ chiến đấu, anh  dùng tiểu liên xông pha cùng đồng đội tiêu diệt quân thù. Trong khói lửa, thấy em liên lạc không có mũ sắt, anh đã đưa mũ của mình để em làm nhiệm vụ. Anh bị trúng đạn pháo của địch và anh dũng hy sinh ngày 23-11-1946. Là đồng đội  cùng chiến đấu, đồng chí Lê Hai ( sau này là Trung tướng Quân đội nhân dân Việt Nam) nhớ lại: " Lúc đó cuộc chiến đấu đang diễn ra rất quyết liệt, tự vệ ( khu 7) chặn đánh quân Pháp ở khu vực ngõ Cấm ... Máy bay trinh sát của địch lượn thấp, quan sát và phát hiện chúng bắn cối dồn dập vào khu vực đó. Một mảnh cối đã xuyên đúng ngực anh Lâm. Anh gục xuống. Bấy giờ anh nằm đó, nét mặt bình thản như đang ngủ. Anh em trân trọng phủ lên thi hài liệt sĩ một lá cờ đỏ sao vàng".

Mặc dù cuộc chiến đấu vẫn diễn ra quyết liệt, nhưng đồng đội và một số đồng bào, trong đó có một số cụ phụ lão xã Đông Khê rất thương cảm, mến phục, đã tổ chức chôn cất trọng thể liệt sĩ Nguyễn Sơn Lâm ngay trước cửa đình Đông Khê.

Vào nửa đêm 23-11, cụ Hà và gia đình biết tin đau đớn này, bàng hoàng nhớ lại: " ... Lúc chia tay Lâm còn dặn dò gia đình tản cư sang hậu phương, còn con quyết ở lại chiến đấu một mất một còn với giặc. Đêm ấy, là điểm quyết định của đời tôi. Tôi quyết một lòng cùng toàn dân lên đường đi kháng chiến ".

Sáng hôm sau, tự vệ Kinh Môn cùng gia đình tổ chức lễ truy điệu liệt sĩ Nguyễn Sơn Lâm rất trân trọng, 15 ngày sau Bộ Quốc  phòng - Tổng Tư lệnh đã gửi thư chia buồn với gia đình.

Trong lễ truy điệu đó, cụ Nguyễn Văn Minh đọc bài điếu về Nguyễn Sơn Lâm với những lời thống thiết rất đáng tự hào:

Ở trên đời ai mà chẳng chết
            Chỉ một lần, chỉ một lần thôi
            Chết vì dân tiếng để ngàn năm
            Chết anh hùng như cái chết của Sơn Lâm
            Chết mà sống ! chết mà sống !
            Đài vinh quang Tổ quốc vẫn không nhoà
            Ngàn năm củng cố Sơn Hà.

Nhớ lại những ngày đầu kháng chiến, chúng ta lại nhớ những người con mang     " Chất anh hùng" như Nguyễn Sơn Lâm, Đặng Kim Nở, Nguyễn Văn Đạo, Lê Quốc Uy  v.v ... đã oanh liệt hy sinh để góp phần gìn giữ thành phố Cảng anh hùng với truyền thống " Trung dũng, luôn luôn trung dũng", tiếp tục chiến thắng quân thù, làm nền tảng cho truyền thống " Trung dũng, quyết thắng", "Phát triển và hội nhập ngày nay".

Hiện nay gia đình cụ Nguyễn Sơn Hà vẫn giữ vững truyền thống yêu nước thương dân. Liệt sĩ Nguyễn Sơn Lâm được tôn thờ trên một góc Nhà thờ cụ Các con của cụ Hà, em của anh Lâm cùng nhau giữ gìn và phát huy truyền thống tốt đẹp mà cha mẹ và anh Sơn Lâm tạo dựng.

Minh Phong
(Hội Sử học thành phố)