Trạng nguyên Nguyễn Quốc Trinh: Học chữ muộn, thi đỗ cao khoa, nức tiếng thầy

(PLVN) - Trạng nguyên Nguyễn Quốc Trinh người xã Nguyệt Áng, huyện Thanh Trì, phủ Thường Tín, trấn Sơn Nam (nay là xã Đại Áng, huyện Thanh Trì, Hà Nội). Ông đỗ trạng nguyên khoa Kỷ Hợi, niên hiệu Vĩnh Thọ thứ 2 (1659) đời vua Lê Thần Tông. Ông là người liêm khiết, từng làm rạng danh nước nhà khi đi sứ nhà Thanh.
Trạng nguyên Nguyễn Quốc Trinh: Học chữ muộn, thi đỗ cao khoa, nức tiếng thầy Khu di tích thờ trạng nguyên Nguyễn Quốc Trinh.

Học chữ muộn, anh em cùng đỗ đạt

Trong sách "Đăng khoa lục" của Trần Tiến do Đạm Nguyên dịch có ghi: Ông nội của Quốc Trinh một lần đi chơi trong làng nhặt được túi vàng của một thầy địa lý người Tàu đánh rơi. Ông đem trả lại, thầy Tàu cảm ơn và muốn chia cho người nhặt được một nửa. 

Ông nội Trinh lắc đầu cười cất tiếng: "Tôi đâu có tham tiền mà chỉ tham cái chữ thôi. Nhưng chữ nghĩa chẳng ai đánh rơi bao giờ!". Thầy Tàu ngẫm nghĩ một lúc rồi nói: "Nếu ông không thích vàng bạc thì để tôi đền ơn bằng chữ nghĩa vậy. Tôi cam đoan rằng con cháu ông sẽ học hành tấn tới, đỗ đạt cao". 

Nói rồi thầy Tàu tìm một mảnh đất gần đó bảo ông nội đem hài cốt của tổ tiên táng vào đó, trồng thêm bên cạnh mộ một cây hoa. Bao giờ thấy bên mộ cây hoa đơm hoa thì thắp hương khấn cầu khắc được". Nghe lời thầy Tàu, ông nội và bố Trạng nguyên làm y như lời thầy dặn. Vài năm sau vợ ông sinh được hai con trai, rồi ông qua đời. Hai anh em phải làm thuê làm mướn để lấy tiền đi học một thầy đồ nổi tiếng trong tổng. 

Đến năm 17 tuổi, Nguyễn Quốc Trinh vẫn không biết chữ, ông phẫn chí cùng em là Nguyễn Đình Trụ đi tìm thầy. Hai anh em cùng đến thầy đồ ở làng bên để học. Chị gái thấy anh em Nguyễn Quốc Trinh có chí tiến thủ nên cố gắng tần tảo để có tiền nuôi em ăn học. 

Một hôm, chị gái lấy chồng ở xã bên mang gạo và tiền đến chu cấp thêm cho hai em, thấy cả hai đứa đang mải mê gọt sáo diều bèn mách với thầy. Thầy đồ tức giận gọi vào quở mắng: "Hai trò học bài xong chưa mà đã đi chơi vậy? Nghe thầy mắng, Quốc Trinh thưa: "Dạ, thưa thầy... anh em đâu có chơi mà ngồi ngẫm cho chữ chui xuống bụng ạ”. 

Thầy càng giận hơn cho rằng Trinh không cầm sách, chỉ giỏi biện minh. Đoạn nói: "Ta ra câu đối, nếu anh em ngươi không đối được thì ta sẽ phạt roi. Ngẫm nghĩ một lúc, thầy chỉ vào người chị gái của Nguyễn Quốc Trinh vuốt râu cất tiếng: "Bất học hiếu du, vi tỉ giáo. (Không học thích chơi, trái lời chị). Nguyễn Quốc Trinh không suy nghĩ lâu, lễ phép đối lại: "Đăng khoa cấp đệ, trọng sư danh. (Đỗ khoa cấp đệ nổi danh thầy) 

Thầy đồ tròn mắt nhìn Nguyễn Quốc Trinh vui vẻ: "Xưa nay ta vẫn nghĩ con nhà nông phu đi học chỉ may ra lấy được cái bằng Tú tài cho oai với làng xóm, nào ngờ người lại hay chữ như vậy. Nếu hai trò chăm chỉ ta tin rằng cả hai anh em đều sẽ đỗ cao. Thôi từ nay ta nuôi cho cả hai anh em ăn học, không phải đi làm thuê làm mướn nữa".

Văn bia làng Nguyệt Áng ghi lại những vị danh nho đỗ đạt cao, trong đó có Trạng Nguyệt - Trạng nguyên Nguyễn Quốc Trinh. 

Khoa thi năm 1656 thời vua Lê Thần Tông, Nguyễn Quốc Trinh cùng em trai đến Kinh thành dự thi. Năm ấy khi đang làm bài thì Trinh gặp chỗ bí, nghĩ mãi không ra. Em trai ông ở lều bên cạnh có ý cho ông chép. Nhưng Quốc Trinh giữ gìn phẩm hạnh, lấy lý do rằng xưa nay chưa có ai xin chữ mà đỗ Trạng nguyên nên thẳng thắn từ chối. 

Khoa thi năm ấy lấy 6 người đỗ tiến sĩ, trong đó Nguyễn Đình Trụ đứng đầu bảng. Nguyễn Quốc Trinh chúc mừng em đỗ đạt, ông về quê tiếp tục học hành chờ khoa thi tới. Ba năm sau, đến khoa thi năm 1659, Nguyễn Quốc Trinh lại tham gia, lần này ông đỗ Trạng nguyên. Do làng Nguyệt Áng quê ông có tên nôm là Nguyệt nên dân gian gọi ông là Trạng Nguyệt. 

Làm quan liêm khiết, cuối đời gặp nạn kiêu binh

Nguyễn Quốc Trinh làm quan đến chức Tả Thị lang Bộ Lại, được thăng làm Bồi tụng (chỉ sau Tể tướng). Ông là người được chúa Trịnh Tạc tin tưởng. Trong triều, không ai ngoài ông dám nói lên những điều để can gián Chúa mà được nghe theo.

Lúc này quyền lực Đàng Ngoài nằm trong tay chúa Trịnh, vua Lê chỉ là hư vị. Chúa Trịnh Tạc muốn biết lòng người có phục hay không nên sai người làm một đài ở Thăng Long đặt tên là đài Thu Thiên. 

Dân gian kể lại rằng khi đài đang được xây, Chúa cùng các quan đại thần cùng đến xem. Nhìn quy mô bề thế của Đài, chúa quay lại hỏi các đại thần xem ý ra sao. Nào ngờ Quốc Trinh nói rằng: “Khải chúa thượng, việc xây đài dựng cột, làm thế nào chẳng được, nhưng như thế này khiến lòng thiên hạ không vui đâu”. Chúa giận tái mặt hỏi lại: “Thiên hạ trăm nghìn người, mỗi người một ý, một mình ông làm sao biết được trăm nghìn bụng?”. Nguyễn Quốc Trinh bình thản đáp: “Thiên hạ là tôi đây, lòng tôi không vui thì biết lòng thiên hạ”. 

Chúa không nói gì, liền về cung. Tối hôm đó trời nổi mưa gió dữ dội, sét đánh gãy mấy cột đài. Chúa cho rằng đó là điềm gở, không cho dựng tiếp nữa. 

Năm Đinh Mùi 1667, Nguyễn Quốc Trinh được triều đình phong làm Chánh sứ, dẫn đoàn sứ bộ sang nhà Thanh. Biết ông là người giỏi thơ văn, vua Thanh là Khang Hy có lệnh triệu Nguyễn Quốc Trinh vào điện để thử tài. 

Khi ông đến thì thấy có cả sứ thần Cao Ly ở đấy, vua Thanh sai người mang ra hai chiếc thẻ tre dài chừng hai thước, rộng nửa thước rồi nói: “Hai sứ thần hãy viết tên 100 danh thần của Trung Quốc vào chiếc thẻ, ai viết xong trước sẽ được phong là Lưỡng quốc danh thần (Quan giỏi hai nước), bằng không chỉ là Độn thần (Quan ngu dốt)”.

Thấy sứ Cao Ly chăm chú cầm bút, mài mực viết còn Nguyễn Quốc Trinh vẫn ngồi im lặng tỏ vẻ suy nghĩ nhưng mãi không viết được chữ nào, vua quan nhà Thanh rất ngạc nhiên. 

Một đại thần sốt ruột hối thúc, ông chỉ cười và nói: “Không có gì phải vội cả, tôi chỉ viết một loáng là xong ngay”. Khi thời hạn nộp thẻ sắp hết, sứ thần Cao Ly cũng sắp hoàn thành phần thi của mình, lúc đó Nguyễn Quốc Trinh mới viết hai dòng chữ lên thẻ tre rồi buông bút. 

Vua quan nhà Thanh có mặt ở đó đều kinh ngạc không rõ ông đã làm thế nào nên khi hai thẻ tre được dâng lên, vua Thanh cầm ngay chiếc thẻ của Nguyễn Quốc Trinh đọc, thẻ viết rằng: “Khổng môn thất thập nhị hiền/Vân Đài nhị thập bát tướng”. Nghĩa là: “Cửa Khổng có bảy mươi hai người hiền/Vân Đài ghi hai mươi tám tướng giỏi”.

Ý nghĩa hai câu trên đều dẫn theo tích của Trung Quốc, theo đó vào thời Xuân Thu trong số các học trò của Khổng Tử nổi tiếng tài giỏi nhất có 72 người. Còn Vân Đài là một đài kỷ niệm được xây dựng thời vua Hán Vũ Đế, trên đó có khắc tên 28 danh tướng dũng lược của triều Hán. Do đài xây cao vút như chạm đến trời nên mới có tên là Vân Đài (đài mây). Vậy là đã đủ 100 người tài giỏi của nước Tàu.

Đọc xong thẻ tre, vua Thanh tấm tắc khen ngợi tài năng và trí thông minh của Nguyễn Quốc Trinh rồi phán rằng: “Sứ thần nước Nam rất xứng đáng là Lưỡng quốc danh thần”.

Sau khi đi sứ trở về, do có công lớn nên triều đình thăng chức cho Nguyễn Quốc Trinh lên làm Tả thị lang bộ Lại, tước Liên Trì tử.

Cuối thời Lê - Trịnh, quân lính người gốc Thanh Nghệ (Thanh Hóa, Nghệ An) phần lớn là quê ở ba phủ Hà Trung, Thiệu Hóa và Tĩnh Gia (nên còn gọi là lính tam phủ) được coi là thân binh hay ưu binh, nhất binh; “được vua chúa tin dùng làm quân túc vệ bởi họ đã đóng góp nhiều công lao trong chiến đấu. Chính vì có công lớn, lại được vua chúa nuông chiều, nên họ sinh ra thói kiêu căng, xem thường luật vua phép nước. Cho nên dân chúng thời bấy giờ gọi họ là kiêu binh” (Việt sử tân biên).

Là người nổi tiếng khẳng khái, cương trực, Nguyễn Quốc Trinh bàn mưu cùng một số đại thần tìm cách kìm hãm kiêu binh nhưng bị chúng biết được đã ra tay giết hại. 

Sách Việt Nam sử lược có đoạn ghi: “Năm Giáp Dần (1674) đời Trịnh Tạc, lính tam phủ tức là lính Thanh, lính Nghệ đã giết quan Tham Tụng Nguyễn Quốc Trinh và phá nhà Phạm Công Trứ. Năm Tân Dậu (1741) quân ưu binh lại phá nhà và chực giết quan Tham Tụng Nguyễn Quý Cảnh”.

Sau khi Nguyễn Quốc Trinh bị hại, triều đình thương tiếc cho lập đền thờ, phong ông làm Thượng đẳng phúc thần, lại truy tặng chức Binh bộ thượng thư, tước Từ quận công, đặt tên thụy là Cương Trung

Ngọc Trìu - Minh Châu / Xa lộ pháp luật
Ý kiến bạn đọc

Ý kiến của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng. Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu

Cùng chuyên mục
Huyền thoại ngôi làng Cổ “đất đẻ ra quan”

Huyền thoại ngôi làng Cổ “đất đẻ ra quan”

(PLVN) - Ở cái vùng vốn được coi là “chiêm khê, mùa thối”, đất chật người đông, xã Cổ Am (huyện Vĩnh Bảo, TP Hải Phòng) nổi tiếng khắp đất Cảng bởi “nghề”… học. Nơi đây hiện vẫn còn lưu truyền những câu chuyện về dải đất “đầu rồng” với huyền thoại “đất đẻ ra quan”!

Đọc thêm

Quảng Ninh tạm dừng các hoạt động kinh doanh dịch vụ

Quảng Ninh tạm dừng các hoạt động kinh doanh dịch vụ
(PLVN) - Từ 00h00' ngày 15/5/2021, tỉnh Quảng Ninh tạm dừng hoạt động của các hàng ăn, quán ăn, quán nước vỉa hè (bao gồm cả xổ số kiến thiết). Các hàng quán bán đồ ăn, đồ uống vỉa hè chỉ được bán hàng mang đi. Tạm dừng hoạt động các sân golf.

Khởi tố, bắt giam đối tượng dùng hung khí chém người

Khởi tố, bắt giam đối tượng dùng hung khí chém người
(PLVN) - Sáng ngày 15/05, Cơ quan Cảnh sát điều tra - Công an huyện Chợ Mới (tỉnh An Giang) cho biết, đơn vị vừa ra quyết định khởi tố vụ án, khởi tố bị can và thực hiện lệnh bắt tạm giam Đỗ Quang Nhớ về tội “Cố ý gây thương tích”.

Huyền thoại ngôi làng Cổ “đất đẻ ra quan”

Huyền thoại ngôi làng Cổ “đất đẻ ra quan”
(PLVN) - Ở cái vùng vốn được coi là “chiêm khê, mùa thối”, đất chật người đông, xã Cổ Am (huyện Vĩnh Bảo, TP Hải Phòng) nổi tiếng khắp đất Cảng bởi “nghề”… học. Nơi đây hiện vẫn còn lưu truyền những câu chuyện về dải đất “đầu rồng” với huyền thoại “đất đẻ ra quan”!

Đẻ thuê trở thành nghề “hái ra tiền” của nhiều phụ nữ Trung Quốc

Đẻ thuê trở thành nghề “hái ra tiền” của nhiều phụ nữ Trung Quốc
(PLVN) - Mang thai hộ ở Trung Quốc trở thành ngành công nghiệp, giúp những người môi giới kiếm lời khổng lồ. Thậm chí, ở tỉnh Hồ Bắc, Trung Quốc có 1 “làng đẻ mướn” đã tồn tại và hoạt động sôi nổi suốt 10 năm qua. Kinh hoàng hơn, tất cả những phụ nữ trong làng, thậm chí có cả cặp mẹ đẻ - con gái, và cả mẹ chồng - nàng dâu đều theo “nghề” này để kiếm tiền.

Quyền bầu cử của các cử tri có giống nhau hay không?

Quyền bầu cử của các cử tri có giống nhau hay không?
(PLVN) - Tùy thuộc thời gian cư trú hoặc quan hệ gắn bó với địa phương nơi đăng ký tham gia bầu cử mà Luật Bầu cử đại biểu Quốc hội và đại biểu Hội đồng nhân dân đã quy định từng nhóm đối tượng cử tri có phạm vi tham gia bầu cử không hoàn toàn giống nhau

Chuyển giao hồ sơ vụ kinh doanh dây điện giả sang cơ quan công an

Chuyển giao hồ sơ vụ kinh doanh dây điện giả sang cơ quan công an
(PLVN) - Cục Quản lý thị trường (QLTT) Vĩnh Phúc vừa hoàn tất thủ tục chuyển giao hồ sơ, tang vật cho Công an tỉnh Vĩnh Phúc vụ việc kinh doanh hàng hóa là dây điện nhãn hiệu Trần Phú có dấu hiệu tội phạm hình sự để tiếp tục điều tra, xử lý theo quy định của pháp luật.
Hàng chục cô gái bị biến thành phương tiện vận chuyển ma túy sau khi phẫu thuật nâng ngực để “giữ” người yêu

Hàng chục cô gái bị biến thành phương tiện vận chuyển ma túy sau khi phẫu thuật nâng ngực để “giữ” người yêu

(PLVN) - Một cô gái có dung mạo bình thường, đen đúa gầy gò bỗng nhiên được người đàn ông đẹp trai giàu có để ý, muốn lấy làm vợ. Để lấy lòng bạn trai, cô gái chấp nhận đề nghị làm phẫu thuật nâng ngực. Thế nhưng, đằng sau việc nâng ngực lại là một âm mưu hiểm độc của gã bạn trai này.

Vui buồn quanh bức tượng vàng Oscar: “Dở khóc dở cười” vì công bố nhầm giải Phim hay nhất

Vui buồn quanh bức tượng vàng Oscar: “Dở khóc dở cười” vì công bố nhầm giải Phim hay nhất
(PLVN) - Tại Lễ trao giải Oscar năm 2017, nam diễn viên Warren Beatty xướng tên “La La Land” là Phim hay nhất nhưng sau khi đoàn làm phim lên phát biểu nhận giải, Warren bất ngờ xin lỗi và công bố lại “Moonlight” mới là bộ phim giành chiến thắng. Sự cố nhầm lẫn tai hại sau đó đã trở thành “nguồn cảm hứng” vô tận của những tấm ảnh chế tràn ngập mạng xã hội.

Sai phạm tại Dự án Khu nhà ở Tân Thanh (Điện Biên): Dấu hiệu buông lỏng quản lý, đùn đẩy trách nhiệm

Sai phạm tại Dự án Khu nhà ở Tân Thanh (Điện Biên): Dấu hiệu buông lỏng quản lý, đùn đẩy trách nhiệm
(PLVN) - Theo Thanh tra tỉnh Điện Biên, dự án khu nhà ở Tân Thanh chậm tiến độ, chưa được cấp phép xây dựng theo quy định; chủ đầu tư sử dụng đất sai mục đích, huy động vốn trái quy định… Trong khi đó, chính quyền địa phương và các sở, ngành liên quan có biểu hiện buông lỏng quản lý, đùn đẩy trách nhiệm… 
Bộ trưởng Lê Thành Long: Tâm huyết vì sự phát triển của Kiên Giang và khu vực đồng bằng sông Cửu Long

Bộ trưởng Lê Thành Long: Tâm huyết vì sự phát triển của Kiên Giang và khu vực đồng bằng sông Cửu Long

(PLVN) - Từ ngày 10 đến 14/5, đồng chí Lê Thành Long, Ủy viên Trung ương Đảng, Bộ trưởng Bộ Tư pháp, đại biểu Quốc hội Khóa XIV (nhiệm kỳ 2016-2021) đơn vị tỉnh Kiên Giang đã có các buổi gặp gỡ, tiếp xúc cử tri để vận động bầu cử đại biểu Quốc hội Khóa XV, nhiệm kỳ 2021-2026 đề ra nhiều chương trình hành động cụ thể góp phần đưa đồng bằng sông Cửu Long và Kiên Giang phát triển bền vững.

Báo điện tử Pháp luật Việt Nam

Giấy phép xuất bản số 303/GP-BTTTT ngày 8/5/2015

Cơ quan chủ quản: Bộ Tư pháp

Tổng biên tập: Tiến sỹ Đào Văn Hội

Phó Tổng biên tập: Trần Đức Vinh

Tòa soạn: Số 42/29 Nguyễn Chí Thanh, phường Ngọc Khánh, quận Ba Đình, Hà Nội

E-mail: baodientuphapluat@gmail.com

Hotline: 0353.63.63.55

Liên hệ quảng cáo: 0888 033 376