Những thần thú trong tâm thức Việt: Rùa trường thọ - hiện thân của đất trời

(PLVN) - Rùa là con vật biểu tượng cho sự trường thọ, sinh lực và sức chịu đựng. Rùa mang chiếc mai hình vòm trên lưng, biểu tượng cho bầu trời và phần mai phẳng dưới bụng biểu tượng cho mặt đất.
Những thần thú trong tâm thức Việt: Rùa trường thọ - hiện thân của đất trời Rùa thần trong truyền thuyết về hồ Hoàn Kiếm

Sứ giả của miền sông nước 

Đứng đầu trong các linh vật được người Việt tôn vinh là “tứ linh” gồm: long (rồng) - lân (kỳ lân) - quy (rùa) - phụng (chim phượng). Theo quan niệm của người xưa, loài vật trong tự nhiên được phân thành 5 loài: lông trần (đứng đầu là con người), lông vũ (đứng đầu là chim phượng), lông phủ (đứng đầu là kỳ lân), giống có vảy (đứng đầu là con rồng) và giống có mai (đứng đầu là con rùa).

Rùa là con vật duy nhất trong tứ linh có thật được nâng lên thành con vật “vũ trụ”, trong khi ba linh vật kia chỉ là huyền thoại, chỉ nghe nói, xuất hiện trong tưởng tượng chứ chưa ai từng thấy. Dường như ở rùa đã hội tụ đầy đủ những đặc tính linh thiêng mà không cần phải “lắp ghép” mỗi thứ một tý như linh vật khác. Rùa được cư dân Đông Nam Á thờ từ thời cổ đại, dường như gắn với tối thượng thần Vishnu và được đưa vào trong tâm thức người Việt từ khá sớm.

Hình ảnh Thần Kim Quy và thanh kiếm báu trao cho vua Lê  

Nếu như tới thời Triệu Việt Vương (Triệu Quang Phục, 524-571) mới thấy xuất hiện bóng dáng của rồng theo thần nhân xuống trần thì rùa đã được mô tả như một linh vật ngay từ thời An Dương Vương (thế kỷ 2,3 TCN). So với long, phượng, kỳ lân, rùa ít gắn bó mật thiết với vương quyền mà gắn bó nhiều hơn với thần quyền, tín ngưỡng.

Trong tín ngưỡng của người Việt, rùa có một ví trị tâm linh cao. Hai câu chuyện “thần rùa” rõ rệt nhất trong kho tàng truyền thuyết của người Việt chính là truyện Thần Kim quy (rùa vàng) xây “loa thành” cho An Dương Vương và truyện mượn kiếm thần diệt giặc thời Lê Lợi (thế kỷ XV). Điều trùng hợp là ở hai câu chuyện, rùa luôn được xem là sứ giả của miền sông nước. Là “sứ giả của thần Thanh Giang” (giang nghĩa là sông lớn) đến giúp vua xây thành và là “sứ giả của Long quân” lên đòi lại gươm báu.

Cũng thật đặc biệt khi ở cả hai câu chuyện cổ trên, rùa lại luôn “đính kèm” với những bảo vật có sức mạnh thần thánh. Đó là “nỏ thần” một phát bắn hàng ngàn mũi tên khiến “kẻ địch dù đông cũng khó lòng sống sót”, là “gươm thần” Thuận Thiên “tung hoành trên mọi trận địa, làm cho quân Minh kinh hồn bạt vía”.

Hà Đồ, Lạc Thư và Bát Quái là ba họa đồ được truyền lại từ thời xa xưa có nguồn gốc từ các bộ tộc phía Nam sông Dương Tử cổ đại (là nơi phát tích của người Việt cổ) cũng gắn với rùa. Mỗi họa đồ được truyền tụng, phát triển, và sử dụng với nhiều mục đích khác nhau. Trong truyền thuyết khi vua Đại Vũ trị thủy, trên sông Lạc xuất hiện con rùa lớn (thần Quy), trên lưng rùa xuất hiện hoa văn tạo thành bức đồ hình, gọi là “Lạc Thư”.

Sự tích này nhắc tới sớm nhất trong kinh dịch, hệ từ thượng. Đây chính là khởi nguồn và là ý nghĩa của đồ án “Linh Quy phụ thư”. Rùa mang trên lưng các cổ đồ, “các ký hiệu cổ xưa”, được thể hiện qua một chồng sách thắt lại với các dải lụa, tượng trưng cho con rùa siêu nhiên mà Hoàng đế đã bắt gặp: từ miệng rùa sẽ thoát ra một ngọn nước, gọi là thủy ba.

Biểu tượng của sự trường thọ

Rùa thần không chỉ có sức mạnh thần thông quảng đại, trừ yêu diệt quái (như trong truyền thuyết Nỏ thần) mà còn được xem là vật trân bảo, tầm cỡ quốc bảo, bắt được rùa lớn bắt buộc phải cống nạp cho hoàng đế. Rùa là biểu tượng cho sự tài phú, giàu có.

Tuy nhiên, đặc điểm nổi trội nhất của loài vật này là sự trường thọ, “vì lẽ rùa sống đến cả ngàn năm hay hơn thế nữa”. Một con rùa đầy lông, mai rùa bám đầy rong tảo và rêu được xem là điềm báo sự trường thọ viên mãn nhất. Chính sự trường thọ đã khiến cho “trải qua bao thời đại, mai rùa, ném vào than hồng, đã luôn được xem là một phương thức để bói toán: các vết nứt mảnh rạn của mai rùa do lửa nóng sẽ chỉ ra những sự kiện trong tương lai” (L’Cadiere). Rùa như thế còn trở thành “sứ giả” của “ý trời”, báo trước điềm lành, điềm dữ…

Rùa đội bia tiến sĩ trong Văn Miếu - Quốc Tử Giám 

Phép bói giáp cốt bằng mai rùa chính là một trong những phép bói cổ xưa nhất, tương truyền có từ đời Thương (khoảng 1700 năm trước công nguyên). Tại sao lại dùng mai rùa? Tử Lộ hỏi Khổng Tử rằng: Thưa Thầy, xương vai heo, xương bả vai dê đều có thể [hơ nóng để tìm vết nứt mà] bói; cỏ hoan, cỏ vĩ, cỏ cao và cỏ mao cũng có thế bói xem số mệnh, việc gì mà phải dùng cỏ thi và mai rùa? Khổng Tử đáp: Không phải như vậy. Ấy bởi vì cái tên của chúng.

Nói chung, thi [cỏ thi] là gọi từ kỳ [bậc kỳ lão sống lâu], còn quy là gọi từ cựu [cố cựu, lâu đời]. Muốn hiểu rõ việc mình đang hồ nghi thì phải hỏi han người kỳ cựu vậy. Linh mục Larre trong bài thuyết trình tại Trung tâm Văn hóa Pháp (Saigon, 1965) về Đạo xử kỷ tiếp vật trong Kinh Dịch (Le savoir vivre dans le Livre des Mutations) bảo cổ nhân dùng mai rùa vì rùa là một vũ trụ thu nhỏ. Mai rùa khum tròn tượng trưng cho vòm trời, bốn chân tượng trưng cho đất. Ứng với thuyết “trời tròn đất vuông”. (Nhiều người khác cho rằng phần bụng phẳng (yếm rùa) mới là tượng trưng cho đất – NV).

Còn Charles Poncé thì bảo rùa là vật mang sự minh triết, không những biết được những bí mật dưới đáy biển mà còn ôm ấp những bí mật ấy trong bụng. Rùa sống được dưới nước lẫn trên đất, nó dung hòa hai hành tương khắc trong ngũ hành là thủy (nước) và thổ (đất). 

Lên đình cõng hạc, xuống chùa đội bia

Rùa là một hợp thể trong quan hệ đối đãi của trời cha – mẹ đất. Với ý nghĩa ấy, trên nhiều đồ thờ, người ta đã thể hiện rùa cuốn thủy (phun nước) như để cầu no đủ, rồi rùa đội hạc để cầu sự thanh cao. Trên kiến trúc gỗ, rùa đã có mặt từ cuối thế kỷ 17. Đó là rùa trên ván nong đình Thổ Hà, chùa Bút Tháp, đội hạc ở đình Hoàng Xá (Hà Nội).

 Rùa cõng hạc được thờ trong các đình, đền

Đến thế kỷ 18, rùa được thể hiện dưới dạng tứ linh trên chiếc khánh đồng chùa Đại Bi (Hoài Đức, Hà Nội). Với hình thù lớn khối, rùa cho cảm giác về sự vững chắc, với sự trường thọ, rùa là biểu tượng cho sự trường cửu, bất biến. Có nơi, người ta tôn thờ rùa như là con vật bảo hộ cho đê điều nhưng hình ảnh phổ thông, thường thấy nhất của rùa chính là việc vận dụng hình tượng rùa để dựng bia. Đặt rùa làm đế cho bia sẽ tạo cho bia sự vững bền ổn định lâu dài.

Mỗi mùa thi, hàng ngàn sĩ tử chen chúc sờ đầu “cụ rùa” để mong đỗ đạt “vinh quy bái tổ” ở Văn Miếu – Quốc Tử Giám nhưng không mấy ai biết rằng, hình tượng “rùa đội bia” tại đây cũng có sự thăng trầm theo thời gian. Họa sĩ Trần Hậu Yên Thế đã có một sự khảo sát công phu về các cụ rùa tại đây qua cuốn sách “Nét Việt – Trên bia Tiến sĩ Văn Miếu – Quốc Tử Giám”. Ông viết: “…Tạo hình rùa đội bia ở mỗi giai đoạn rất khác nhau, không phải chỉ riêng cái đầu mà còn cả tư thế toàn thân. Nếu không phải là các nhà nghiên cứu mỹ thuật, không mấy ai biết rằng những con rùa thời kỳ đầu (thời Lê Sơ) không hề đội bia nằm bất động – mà dường như chúng đang bơi một cách khoan thai.

Càng về sau, những tư thế cửu vạn càng rõ, đầu rùa không còn ngẩng cao đầy kiêu hãnh, chân rùa giờ đây đã xòe các ngón bám chặt lấy nền, thể hiện sức nặng của tấm bia đá chất trên lưng. Đúng như câu ca: “Thương thay thân phận con rùa – Lên đình cõng hạc, xuống chùa đội bia”.

Rùa là một biểu tượng trong đời sống văn hoá của người Việt. Trường hợp rùa Hồ Gươm thì gắn với tính chất hoà bình, mang tính chất là sống chung với lũ lụt, và được huyền thoại hoá thành truyền thuyết trả gươm cho rùa. Còn đối với người thiểu số thì rùa là biểu tượng cho nhà sàn, mai rùa khum khum tượng trưng cho trời (mái nhà), bụng nó bằng phẳng tượng trưng cho đất (sàn nhà), chân nó là biểu tượng cột nhà. Sống trong nhà sàn là sống trong dòng sinh khí của trời đất, âm dương, nên nó luôn gắn với hạnh phúc”- PGS. TS Trần Lâm Biền. "
Nam Hà
Ý kiến bạn đọc

Ý kiến của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng. Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu

Cùng chuyên mục
Những ai còn giữ gìn nghề thêu long bào của dân tộc Việt?

Những ai còn giữ gìn nghề thêu long bào của dân tộc Việt?

(PLVN) - Khắp vùng đất Thường Tín (Hà Nội) xưa kia nổi tiếng với nghề thêu, đặc biệt là thêu long bào, lọng phục vụ cho các triều đại phong kiến Việt Nam. Những người nghệ nhân thêu từ đây ra đi cũng đã làm rạng danh nghề thêu của cha ông khắp mọi miền Tổ quốc. 

Đọc thêm

Cách quy đổi chứng chỉ ngoại ngữ đối với cao học

Cách quy đổi chứng chỉ ngoại ngữ đối với cao học
(PLVN) - Bạn Minh Hoàng (Quảng Ninh) thắc mắc: Người dự thi thạc sĩ nếu có chứng chỉ ngoại ngữ theo quy định hoặc tương đương sẽ được miễn thi ngoại ngữ đầu vào. Vậy việc quy đổi chứng chỉ ngoại ngữ tương đương được thực hiện ra sao?

Bắc Ninh: Cháy nhà xưởng, 3 công nhân tử vong

Bắc Ninh: Cháy nhà xưởng, 3 công nhân tử vong
(PLVN) - Ngày 17/4, Công an tỉnh Bắc Ninh cho biết, các lực lượng chức năng đang bảo vệ hiện trường, thống kê thiệt hại, khẩn trương điều tra nguyên nhân vụ cháy tại Công ty TNHH Dreamtech Việt Nam ở Khu công nghiệp Vsip, xã Đại Đồng, huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh, làm 3 công nhân tử vong.

Đâm chết bạn gái rồi lao vào ôtô tự sát

Đâm chết bạn gái rồi lao vào ôtô tự sát
(PLVN) - Tối 16/4, Công an xã Hòa Phú (huyện Củ Chi, TP.HCM) nhận được tin báo về việc phát hiện một người phụ nữ bị sát hại bằng nhiều vết đâm, tử vong trong một phòng trọ trên địa bàn.

Giải U19: Cất cánh cho tài năng trẻ

Giải U19: Cất cánh cho tài năng trẻ
(PLVN) - Ông Cao Văn Chóng - Phó chủ tịch VFF - cho biết, sự thành công của giải U19 chính là việc phát hiện và nuôi dưỡng tài năng của bóng đá nước nhà.

Ngân hàng Nhà nước: Mỹ xác định Việt Nam không thao túng tiền tệ

Ngân hàng Nhà nước: Mỹ xác định Việt Nam không thao túng tiền tệ
(PLVN) - Trong quá trình làm việc với BTC Hoa Kỳ, Ngân hàng Nhà nước Việt Nam đã trao đổi thẳng thắn trên tinh thần hợp tác, thiện chí từ cấp kỹ thuật tới cấp cao, khẳng định việc điều hành tỷ giá những năm qua – trong khuôn khổ chính sách tiền tệ chung - nhằm thực hiện mục tiêu nhất quán là kiểm soát lạm phát, ổn định kinh tế vĩ mô, không nhằm tạo lợi thế cạnh tranh thương mại quốc tế không công bằng.

Những khoảnh khắc đáng nhớ trong cuộc đời Hoàng thân Philip

Những khoảnh khắc đáng nhớ trong cuộc đời Hoàng thân Philip
(PLVN) - Trong suốt cuộc đời của mình, Hoàng thân Philip đã tận tâm phục vụ công chúng và luôn sát cánh cùng Nữ hoàng Elizabeth II trong các sự kiện quan trọng của hoàng gia. Dưới đây là những khoảnh khắc đáng nhớ trong cuộc đời người phối ngẫu hoàng gia phục vụ lâu nhất trong lịch sử nước Anh.

Lũ ống bất ngờ trong đêm, 3 người tử vong

Lũ ống bất ngờ trong đêm, 3 người tử vong
(PLVN) - Trận lũ ông bất ngờ xảy ra tại thôn 1, xã Minh Lương (huyện Văn Bàn, tỉnh Lào Cai) khiến 3 người tử vong, 25 căn nhà cùng hàng chục xe máy của người dân bị hư hỏng.

Quy tắc tang phục của hoàng gia Anh

Quy tắc tang phục của hoàng gia Anh
(PLVN) - Hôm nay - 17/4, Hoàng gia Anh tổ chức lễ tang Hoàng thân Philip. Đây là lễ tang hoàng gia đầu tiên ở Anh kể từ khi Thái hậu qua đời vào năm 2002.


Báo điện tử Pháp luật Việt Nam

Giấy phép xuất bản số 303/GP-BTTTT ngày 8/5/2015

Cơ quan chủ quản: Bộ Tư pháp

Tổng biên tập: Tiến sỹ Đào Văn Hội

Phó TBT: Trần Đức Vinh

Tòa soạn: Số 42/29 Nguyễn Chí Thanh, phường Ngọc Khánh, quận Ba Đình, Hà Nội

E-mail: baodientuphapluat@gmail.com

Hotline: 0353.63.63.55

Liên hệ quảng cáo: 0888 033 376