Những “thần thú” trong tâm thức người Việt- Kỳ 8: Mãnh hổ chống lại tà ma

(PLVN) - Hổ là giống loài dũng mãnh nhất trong muôn thú, là chúa sơn lâm, là hùm thiêng ông mãnh ngự trị tối cao trong rừng già, là một linh vật trong 12 con giáp, tượng trưng cho sức mạnh và sự uy linh, có khả năng trấn giữ cửa ải ngũ phương.
Những “thần thú” trong tâm thức người Việt- Kỳ 8: Mãnh hổ chống lại tà ma

Vì sao gọi là Ông Ba mươi?

Người Thái ở Việt Nam gọi hổ là Tu xưa, Xưa cả, Xưa cản tao, người Mường thì gọi là Tu khán, người M'Nông gọi hổ là Rơnong, người Êđê gọi là Êman, người Hà Nhì ở Lai Châu gọi hổ là Khà dừ, người La Hủ gọi hổ là Hủ và tên của dân tộc này được đặt theo tên của con hổ.

Trong chữ Hán, chữ hổ nghĩa là dọa nạt, có bộ khẩu đứng trước để tượng hình cho việc nghe tiếng hổ gầm, tạo ra sự khủng khiếp. Trong dân gian, người ta còn gọi hổ là: cọp, hùm, hoặc những danh xưng mang tên ông như ông hổ, ông cọp, ông hùm, ông kễnh, ông hầm, ông kẹ, ông thầy, ông Ba Mươi.

Thậm chí, một số người già không dám kêu đích danh con hổ mà chỉ dám gọi chệch đi ông kễnh, ông ba mươi hay ông hùm vì sợ “ngài giận”.

Tại sao lại gọi hổ là “Ông Ba mươi”? Cách giải thích phổ biến hiện nay là theo truyện cổ tích đã được Nguyễn Đổng Chi kể lại trong Kho tàng truyện cổ tích Việt Nam. Trong đó cho rằng, Hổ vốn là hóa thân của Phạm Nhĩ - người sống ở Thiên cung, có sức khỏe phi thường, có sức át cả thiên binh thiên tướng.

Sở dĩ gọi hổ là Ông Ba mươi là theo lệ khi có người nào săn được hổ thì được vua thưởng 30 quan tiền vì trừ được tai họa cho dân nhưng đồng thời cũng phạt 30 hèo vì sợ vong hồn Phạm Nhĩ giận mà tác quái.

Theo tác giả Đặng Tiến trong bài “Vì sao hổ lại được gọi là Ông Ba Mươi?”, cách gọi hổ là Ông Ba Mươi có thể là do tục lệ tế thần Xương Cuồng vào ngày 30 tháng Chạp hằng năm, có từ thời Văn Lang nước ta. Xương Cuồng, tức thần cây chiên đàn - một loài cây “trải qua hằng mấy ngàn năm khô héo mà biến thành yêu tinh, thường thay đổi dạng, rất dũng mãnh, có thể giết người, hại vật, (…) biến hóa khôn lường, thường ăn thịt người”.

 Hổ trong tín ngưỡng dân gian được nhiều nơi gọi là "Ông Ba Mươi"

Và với việc truyện Mộc Tinh ghi lại tục tế thần hàng năm, vào ba mươi Tết, phải tế thần Xương Cuồng, tác giả đề xuất: “Thần Xương Cuồng ấy phải chăng là thần Hổ mà người Văn Lang sợ hãi và trọng vọng, làm lễ tế hàng năm vào ngày ba mươi Tết? Rồi chăng từ phong tục cổ sơ này, đã có từ thời các vua Hùng, mà con hổ, con cọp được gọi là Ông Ba mươi cho đến ngày nay?”.

Nhà nghiên cứu văn hóa dân gian Nguyễn Hùng Vĩ cũng tán thành ý kiến này khi cho biết, có sự tương hợp giữa truyện Mộc Tinh trong Lĩnh Nam chích quái của người Việt với chương Chặt cây Chu trong sử thi thần thoại Mường, đặc biệt nhận ra rằng, chi tiết đánh Quỷ Xương Cuồng chính là mô típ săn Moong Lồ (săn Hổ lớn) còn được kể ở đây. 

Cuối đời Lê, còn có chuyện Ma Trành (Trành cũng có âm là Xương) do Phạm Đình Hổ chép lại (Trành quỷ hiển linh) cũng nói Trành là tinh của người chết vì Hổ, thành Hổ về bắt người ăn thịt cũng đúng như chú giải của Thiều Chửu trong từ điển. 

“Lĩnh Nam chích quái chép rằng “dân phải lập đền thờ, hàng năm đến ngày 30 tháng Chạp, theo lệ phải mang người sống đến nộp, mới được yên ổn. Dân thường gọi là Xương Cuồng”. Thì rõ ràng đây là tục thờ Hổ vào Ba mươi tết. Và vì thế hổ, cọp, khái, hùm… được gọi là Ông Ba mươi”, nhà nghiên cứu Nguyễn Hùng Vĩ cho biết.

Đến tranh ngũ hổ

Tranh ngũ hổ xuất hiện ở cả hai dòng tranh dân gian nổi tiếng và xuất sắc nhất của Việt Nam là Hàng Trống và Đông Hồ.

Trong cuốn “Tranh dân gian Hàng Trống Hà Nội”, nhà sưu tập Phan Ngọc Khuê gọi tranh có hình 5 con hổ là “Quan lớn năm dinh” hay thường gọi nôm na là: ngũ hổ thần tướng, tức là các sơn thần trấn giữ 5 phương và bảo hộ thần linh, dân chúng trong khắp các hướng Đông, Tây, Nam, Bắc và Trung ương. 

Trong khi đó, tác giả người Pháp Maurice Durand trong một tác phẩm công phu sưu tầm và nghiên cứu về Tranh Dân gian Việt Nam gọi bức tranh 5 hổ là “Ngũ hổ ngũ sắc”. Hình ảnh thể hiện năm con hổ. Màu sắc mỗi con ứng với một hướng trong không gian: vàng (trung tâm), trắng (tây), đen (Bắc), xanh (Đông) và Đỏ hay Xích (Nam). 

Tranh ngũ hổ chính là biểu hiện sinh động của tín ngưỡng thờ Thần Hổ trong văn hóa Việt. Nhưng cũng có khi thần hổ được thờ chỉ một con. Điều này có thể thấy qua những bức tranh “độc hổ”. (Phan Ngọc Khuê giới thiệu hai bức Hắc Hổ thần tướng, thuộc sưu tập của St Mark & Nhung tức Sơn thần trấn giữ phương Bắc còn Maurice Durand thì có hình tranh Bạch hổ và tranh Xích hổ).

 Tranh ngũ hổ

Năm con hổ với các tư thế khác nhau theo ngũ hành mà tô màu, tiêu biểu cho tính minh triết của dòng tranh gian gian, có xuất xứ từ học thuyết về vũ trụ quan, âm dương ngũ hành. Hổ không chỉ loài vật hung dữ, là chúa tể sơn lâm, xua đuổi tà ma, quỷ quái với ý nghĩa trấn trạch, đem lại bình yên mà còn là biểu tượng thể hiện cho sự vận động của ngũ hành – những nguyên lý tương sinh, tương khắc, vốn là bản nguyên của muôn vật. 

Các nghệ nhân đã phối hợp họa tiết, hình tượng, màu sắc, tạo cho bức tranh một hệ thống khép kín hình chữ nhật, xung quanh là năm con hổ với năm màu khác nhau: màu đỏ tượng trưng cho hành hỏa, màu trắng hành kim, màu xanh hành mộc, màu đen hành thủy và con hổ màu vàng (hành thổ) lớn nhất nằm ở chính giữa. Sự tổng hòa các mối quan hệ màu sắc trong bức tranh này thể hiện sự hội tụ và xoay vần của vũ trụ. 

Trong tranh Ngũ hổ Hàng Trống có chiều Ngũ hành tương sinh như trong cửu cung Hà đồ. Trong tranh này thì Hổ vàng không chặn lên hòm ấn mà ôm lấy miếng phù ghi dòng chữ: “Pháp đại uy nỗ”. Ngoài ra còn có bảy chấm tròn trên đầu Hổ vàng chính là chòm sao Tiểu Hùng tinh, là chòm sao Thiên cực Bắc trên bầu trời.

Từ điển biểu tượng văn hóa thế giới viết: Năm con hổ - biểu tượng của sức mạnh che chở, là những kẻ canh giữ bốn phương trời và trung ương.  

Xua đuổi ma quỷ

Cọp là mãnh thú, biểu tượng cho sự dũng mạnh và tính hung dữ. Bên cạnh các biểu tượng tiêu cực, nó được sử dụng như biểu tượng của thế lực tốt chống lại thế lực xấu, tà ma. Vì thế, treo tranh Ngũ hổ là biểu tượng cho sự trấn giữ khắp mọi phương. Ở Nam Bộ, nhiều nhà dùng “Bùa nêu ông cọp” dán trước cửa nhà, thậm chí ở cửa chuồng trâu/ bò để bảo vệ gia súc. 

Ở miền Bắc, đồ hình bát quái và thần hổ vốn là đồ án chính của “Linh phù trấn trạch” - một loại bùa trấn trạch phổ biến. Cả hai loại bùa là hình in mộc bản trên nền giấy đỏ, chi tiết có những khác biệt tùy vùng miền. 

Trong L’art à Húe (được Lê Đức Quang dịch với ấn bản mang tên Nghệ thuật & Nghệ nhân vùng Kinh thành Huế), nhà Việt Nam học Léopold Michel Cadière còn mô tả một hình hổ trên lá bùa. Theo Hình vẽ của một thầy pháp trên áo quần người bệnh, để giải thoát cho người này những căn bệnh nhiễm phải nơi rừng rú. Ghi dòng chữ Hắc hổ đại tướng sát quỷ. “Hắc hổ đại tướng quân diệt trừ ma quỷ”, nguồn cơn của bệnh tật.

Theo nhà nghiên cứu Phan Cẩm Thượng (bài viết “Thần Hổ và Thần Mễ tiên sinh”) thì: Thần hổ tượng trưng cho thế lực dưới đất, đối lập với con rồng tượng trưng cho thế lực trên trời. Trời đất giao hòa, âm dương quân bình, tất mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt.

Nhiều câu thành ngữ, vần vè cũng có sự sánh đôi giữa rồng và hổ có thể kể đến như: Long tranh hổ đấu, rồng cuộn hổ ngồi, hổ phục rồng chầu, ngọa hổ tàng long, tả Thanh Long, hữu bạch hổ (rồng xanh bên trái, hổ trắng bên phải); Long đàm hổ huyệt (ao rồng, hang hổ); Long sinh quyển, hổ sinh phong (rồng sinh ra mây, hổ sinh ra gió)…

 

Nam Hà / Pháp luật Bốn phương
Ý kiến bạn đọc

Ý kiến của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng. Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu

Cùng chuyên mục
Tứ trấn xứ Lạng – Bài 1: Trấn Đông : Đền Cửa Đông thờ thần Bạch Đế

Tứ trấn xứ Lạng – Bài 1: Trấn Đông : Đền Cửa Đông thờ thần Bạch Đế

(PLVN) - Lạng Sơn - mảnh đất địa linh, nhân kiệt với những trầm tích văn hóa theo suốt chiều dài lịch sử nước Việt, với những ngôi đền thiêng ẩn chứa nhiều thông điệp sâu sắc của tiền nhân để lại. Trong đó có bốn ngôi đền nằm ở bốn hướng trấn giữ và bảo vệ Đoàn Thành (thành cổ Lạng Sơn xưa), được mệnh danh là “Xứ Lạng tứ trấn”. 

Đọc thêm

Bắt anh trai ông chủ Nhật Cường Mobile

Bắt anh trai ông chủ Nhật Cường Mobile
(PLVN) -Cơ quan Cảnh sát điều tra Bộ Công an vừa ra quyết định khởi tố bị can, lệnh bắt tạm giam đối với Bùi Quốc Việt (anh trai Bùi Quang Huy, Tổng Giám đốc Công ty Nhật Cường) để điều tra về tội Buôn lậu.

Đắk Lắk và Đà Nẵng hợp tác kích cầu du lịch

Đắk Lắk và Đà Nẵng hợp tác kích cầu du lịch
(PLVN) - Ngày 8-10/7, Trung tâm Xúc tiến du lịch, Sở Du lịch TP. Đà Nẵng phối hợp với Sở Văn hóa – Thể thao và Du lịch tỉnh Đắk Lắk đã tổ chức “Chương trình giới thiệu du lịch Đà Nẵng tại Đắk Lắk” và ký kết hợp tác khôi phục du lịch sau ảnh hưởng của dịch bệnh Covid-19.
Tìm giải pháp để nền kinh tế đêm của Đà Nẵng nhanh chóng thắp sáng

Tìm giải pháp để nền kinh tế đêm của Đà Nẵng nhanh chóng thắp sáng

(PLVN) - Với mong muốn hiện thực hóa giấc mơ biến Đà Nẵng trở thành “thành phố không ngủ” về đêm, Hiệp hội Du lịch Đà Nẵng phối hợp với Công ty CP Tập đoàn Sun World, Hãng hàng không Vietnam Airlines tổ chức Tọa đàm “Kích cầu du lịch Đà Nẵng: Vai trò của sản phẩm, dịch vụ giải trí đêm” diễn ra tại Khách sạn Novotel Danang Premier Han River ngày 10/7

Phải di dời ngay 14 hộ dân khi bờ sông Hậu tiếp tục sạt lở

Phải di dời ngay 14 hộ dân khi bờ sông Hậu tiếp tục sạt lở
(PLVN) - Ngày 10/7, bà Lê Thị Hải Âu - Chủ tịch UBND xã Vĩnh Thạnh Trung (huyện Châu Phú, An Giang) cho biết, đoạn sạt lở tại ấp Vĩnh Thuận bên bờ sông Hậu có dấu hiệu rạn nứt mở rộng ra chiều dài khoảng 100 mét, ăn sâu vào bờ khoảng 7 mét, đã sụt lún xuống sông khoảng 0,5 - 1,1m...

Thành phố Hà Nội tặng 2 tấn khẩu trang cho thành phố New York

Thành phố Hà Nội tặng 2 tấn khẩu trang cho thành phố New York
(PLVN) - Phái đoàn đại diện thường trực Việt Nam tại Liên hợp quốc (LHQ) cho biết, ngày 9/7, chuyến hàng chở 2 tấn khẩu trang vải kháng khuẩn và khẩu trang y tế do thành phố Hà Nội tặng thành phố New York đã được Đại sứ quán Việt Nam tại Mỹ và Phái đoàn thường trực Việt Nam tại LHQ hoàn tất các thủ tục hải quan và trao cho thành phố New York. 

Mang trạm xe buýt về gần bạn

Mang trạm xe buýt về gần bạn
(PLVN) - Ngày 10/7/ 2020, Sở Giao thông vận tải Thành phố Hồ Chí Minh phối hợp với các đơn vị liên quan triển khai - chính thức công bố “Ứng dụng cung cấp thông tin vận tải hành khách công cộng trên thiết bị di động và kết nối với ứng dụng Grab - Go!Bus trên hai hệ điều hành di động phổ biến hiện nay là Android và iOS.
Claressa Maria Shields - Người đẹp cứ bước lên võ đài là giành chiến thắng

Claressa Maria Shields - Người đẹp cứ bước lên võ đài là giành chiến thắng

(PLVN) - Claressa Maria Shields (SN 1995) là một võ sĩ quyền anh chuyên nghiệp người Mỹ. Cô nắm giữ đai vô địch thế giới ở ba hạng cân, đồng thời là nữ vô địch hạng trung không thể tranh cãi của thế giới kể từ năm 2019 và các danh hiệu hạng bán trung WBC và WBO thống nhất kể từ tháng 1/2020; trước đó là các danh hiệu WBC và IBF thống nhất của nữ từ năm 2017 đến 2018. Tính đến tháng 5/2020, cô được xếp hạng là nữ võ sĩ tốt nhất thế giới.

Tứ trấn xứ Lạng – Bài 1: Trấn Đông : Đền Cửa Đông thờ thần Bạch Đế

Tứ trấn xứ Lạng – Bài 1: Trấn Đông : Đền Cửa Đông thờ thần Bạch Đế
(PLVN) - Lạng Sơn - mảnh đất địa linh, nhân kiệt với những trầm tích văn hóa theo suốt chiều dài lịch sử nước Việt, với những ngôi đền thiêng ẩn chứa nhiều thông điệp sâu sắc của tiền nhân để lại. Trong đó có bốn ngôi đền nằm ở bốn hướng trấn giữ và bảo vệ Đoàn Thành (thành cổ Lạng Sơn xưa), được mệnh danh là “Xứ Lạng tứ trấn”. 

Báo điện tử Pháp luật Việt Nam

Giấy phép xuất bản số 303/GP-BTTTT ngày 8/5/2015

Cơ quan chủ quản: Bộ Tư pháp

Tổng biên tập: Tiến sỹ Đào Văn Hội

Phó TBT: Trần Đức Vinh

Trưởng ban Báo Điện tử: Xuân Bính

Tòa soạn: Số 42/29 Nguyễn Chí Thanh, phường Ngọc Khánh, quận Ba Đình, Hà Nội

E-mail: baodientuphapluat@gmail.com

Hotline: 0353.63.63.55

Liên hệ quảng cáo: 0971.741.666‬