Chữa bệnh bằng Đông y - (Bài 3): Cách vận dụng ngũ hành trong y học cổ truyền

(PLVN) - Học thuyết ngũ hành được ứng dụng để quan sát quy nạp, nêu lên sự tương quan trong hoạt động sinh lý của các tạng phủ, để chẩn đoán bệnh tật, tìm tính năng và tác dụng thuốc, tiến hành công tác bào chế thuốc.
Chữa bệnh bằng Đông y - (Bài 3): Cách vận dụng ngũ hành trong y học cổ truyền (ảnh minh họa).

* Bài 1: Chữa bệnh bằng Đông y: Cội nguồn của nền y học cổ truyền Việt Nam

* Bài 2: Chữa bệnh bằng Đông y: Quy luật âm dương và cách vận dụng trong y học cổ truyền

Nguồn gốc của học thuyết ngũ hành

Học thuyết ngũ hành là học thuyết âm dương, nhưng được liên hệ cụ thể hơn trong việc quan sát quy nạp và sự liên quan của các sự vật trong thiên nhiên. Trong y học, học thuyết ngũ hành được ứng dụng để quan sát quy nạp, nêu lên sự tương quan trong hoạt động sinh lý các tạng phủ, để chẩn đoán bệnh tật, để tìm tính năng và tác dụng thuốc, để tiến hành công tác bào chế thuốc men.

Theo sách cổ ghi lại, trong thế giới vạn vật người xưa thấy có 5 loại vật chính gồm: kim (kim loại), mộc (gỗ), thuỷ (nước), hoả (lửa), thổ (đất). Sau đó họ đem các hiện tượng trong thiên nhiên và trong cơ thể con người, xếp theo 5 loại vật chất như trên và gọi là ngũ hành. Ngũ hành còn có ý nghĩa nữa là sự vận động, chuyển hoá của các chất trong thiên nhiên và của tạng phủ trong cơ thể.

Trong thiên nhiên, hành Mộc (gỗ, cây) có màu xanh, vị chua, biểu tượng cho mùa xuân, thuộc về phương Đông. Trong cơ thể người, Mộc là tạng can, thuộc phủ Đởm, về tình chí thể hiện sự nóng giận, biểu hiện ra mắt, về ngũ thể thì thuộc cân (gân cốt); hành Hỏa (lửa) có màu đỏ, vị đắng, biểu tượng cho mùa hạ, thuộc về phương Nam.

Trong cơ thể người, Hỏa là tạng Tâm, thuộc phủ Tiểu trường, về tình chí thể hiện sự vui mừng, biểu hiện ra lưỡi, về ngũ thể thì thuộc mạch; hành Thổ (đất) có màu vàng, vị ngọt, biểu tượng cho cuối hạ, thuộc về phương trung tâm. Trong cơ thể người, Thổ là tạng Tỳ, thuộc phủ Vị, về tình chí thể hiện sự lo âu, biểu hiện ra miệng, về ngũ thể thì thuộc phần thịt; hành Kim (sắt) có màu trắng, vị cay, biểu tượng cho mùa thu, thuộc về phương Tây.

Trong cơ thể người, Kim là tạng Phế, thuộc phủ Đại trường, về tình chí thể hiện sự buồn rầu, biểu hiện ra da lông, về ngũ thể thì thuộc phần mũi; hành Thủy (nước) có màu đen, vị mặn, biểu tượng cho mùa đông, thuộc về phương Bắc. Trong cơ thể người, Thủy là tạng thận, thuộc phủ Bàng quang, về tình chí thể hiện sự sợ hãi, biểu hiện ra xương tủy, về ngũ thể thì thuộc phần tai. 

Trong điều kiện bình thường hay sinh lý vật chất trong thiên nhiên, các loại hoạt động của cơ thể liên quan mật thiết với nhau, thúc đẩy nhau để vận động không ngừng bằng cách tương sinh (hành nọ sinh hành kia, tạng nọ sinh tạng kia) hoặc chế ước lẫn nhau để giữ được thế quân bình bằng cách tương khắc (hành hoặc tạng này chế ước hành hoặc tạng kia).

Ngũ hành tương sinh là chỉ mối quan hệ sinh ra nhau một cách thứ tự, thúc đẩy nhau phát triển của thuỷ, hoả, mộc, kim, thổ. Thứ tự của tương sinh là: mộc sinh hoả, hoả sinh thổ, thổ sinh kim, kim sinh thuỷ, thuỷ sinh mộc. Sự tương sinh này cứ lặp đi lặp lại không ngừng. Nếu đứng từ một hành mà nói thì sinh ra nó được gọi là “mẹ” do nó sinh ra được gọi là con. Trong cơ thể con người: can mộc sinh tâm hoả, tâm hoả sinh tỳ thổ; tỳ thổ sinh phế kim; phế kim sinh thận thuỷ; thận thuỷ sinh can mộc.

Trong điều kiện bất thường hay bệnh lý, có hiện tượng hành nọ, tạng nọ khắc hành kia, tạng kia quá mạnh thì gọi là tương thừa hoặc hành nọ, tạng nọ không khắc được hành kia, tạng kia gọi là tương vũ.  

Về tương thừa: bình thường can mộc khắc tỳ thổ, nếu can khắc tỳ quá mạnh sẽ gây các hiện tượng đau dạ dày, ỉa chảy do thần kinh, khi chữa phải bình can (hạ hưng phấn của can) và kiện tỳ (nâng cao sự hoạt động của tỳ)

  Về tương vũ: bình thường tỳ khổ khắc thận thuỷ nếu tỳ hư không khắc được thận thuỷ sẽ gây ứ nước như trong bệnh ỉa chảy kéo dài gây phù  dinh dưỡng, khi chữa phải kiện tỳ (nâng cao sự hoạt động của tỳ) và lợi niệu (để làm mất phù thũng)

Quy luật tương sinh, tương khắc được biểu hiện bằng sơ đồ sau:

(Ảnh ngũ hành) 

Ứng dụng ngũ hành trong y học

Về quan hệ sinh lý: Sự sắp xếp các tạng phủ theo ngũ hành và sự liên quan của chúng đến ngũ vị, ngũ sắc, ngũ quan, thể chất và hoạt động về tính chí giúp cho việc học về các hiện tượng sinh lý các tạng phủ dễ dàng, dễ nhớ. Ví dụ như: Can có quan hệ biểu lý (trong – ngoài) với Đởm, chủ về cân, khai khiếu ra mắt kích thích điều đạt, khi uất kết gây giận dữ…

Về quan hệ bệnh lý: Căn cứ vào ngũ hành tìm vị trí phát sinh một chứng bệnh của một tạng hay một phủ nào đó, để đề ra phương pháp chữa bệnh thích hợp.  Sự phát sinh ra một chứng bệnh ở một tạng phủ nào đó có thể xảy ra ở 5 vị trí khác nhau sau đây: Bệnh về chính tà là do bản thân tạng phủ ấy có bệnh. Bệnh về Hư tà: do dạng trước nó gây bệnh cho tạng đó, còn gọi là bệnh từ mẹ truyền sang con

Bệnh về thực tà: do tạng sau nó gây bệnh cho tạng đó, còn gọi là bệnh từ con truyền sang mẹ. Về Vi tà là do tạng khắc tạng đó không khắc được mà gây ra bệnh (tương thừa).  Tặc tà là do tạng đó không khắc được tạng khác mà gây ra bệnh (tương vũ). Ví dụ như bị mất ngủ là một chứng bệnh của tâm có thể xảy ra ở 5 vị trí khác nhau và cách chữa cũng khác nhau: Bệnh về chính tà do bản thân tạng tâm gây ra mất ngủ: như thiếu máu không nuôi dưỡng tâm thần.

Khi chữa phải bổ huyết an thần. Hư tà là da tạng can gây bệnh cho tâm: như cao huyết áp gây mất ngủ. Khi chữa phải kiện tỳ an thần. Vi tà là do thận hư không khắc được tâm hoả gây mất ngủ. Khi chữa phải bổ âm an thần.  Tặc tà là do phế âm hư ảnh hưởng đến tâm huyết gây mất ngủ, khi chữa phải bổ phế âm an thần.

Về chẩn đoán: Căn cứ vào những triệu chứng ngũ sắc, ngũ vị, ngũ quan, thể chất để tìm bệnh thuộc các tạng phủ có liên quan. Ngũ sắc: sắc vàng bệnh thuộc tỳ, sắc trắng bệnh thuộc phế, sắc xanh bệnh thuộc can, sắc đỏ thuộc bệnh tâm, sắc đen bệnh thuộc thận. Ngũ chí: giận giữ, cáu gắt bệnh ở can; sợ hãi bệnh ở thận; cười nói huyên thuyên bệnh ở tâm; lo nghĩ bệnh ở tỳ; buồn rầu bệnh ở phế. Ngũ khiếu và ngũ thể: bệnh ở cân: chân tay run co quắp thuộc bệnh can; bệnh ở mũi: viêm mũi dị ứng, chảy máu cam…thuộc bệnh phế vị: bệnh ở mạch: mạch hư, nhỏ…thuộc bệnh tâm; bệnh ở xương tuỷ: chậm biết đi, chậm mọc răng…thuộc bệnh thận.

Về điều trị: Ngũ hành đề ra nguyên tắc chữa bệnh: hư thì bổ mẹ, thực thì tả con (hư là bệnh lâu ngày, thực là bện cấp tính, mới mắc). Ví dụ như bệnh phế khí hư, phế lao…phải kiện tỳ vì tỳ thổ sinh phế kim (hư thì bổ mẹ).  Bệnh cao huyết áp do can dương thịnh phải chữa vào tâm (an thần) vì can mộc sinh tâm hoả (thực thì tả con).

Trong châm cứu người xưa cũng ứng dụng ngũ hành tìm ra loại huyệt ngũ du. Tuỳ kinh âm, kinh dương mỗi loại huyệt tương ứng với một hành, trong một đường kinh quan hệ giữa các huyệt là quan hệ tương sinh, giữa hai kinh âm dương quan hệ giữa các huyệt là quan hệ tương khắc. Tên các huyệt ngũ du được đặt theo ý nghĩa của kinh khi đi trong đường kinh như dòng nước chảy: Huyệt hợp: nơi kinh khí đi vào; Huyệt kinh: nơi kinh khí đi qua; Huyệt du: nơi kinh khí dồn lại; Huyệt huỳnh: nơi kinh khí chảy xiết;  Huyệt tỉnh: nơi kinh khí đi ra

Về thuốc: Người xưa dùng ngũ hành để tìm kiếm và xét tác dụng của thuốc đối với bệnh tật các tạng phủ trên cơ sở liên quan giữa vị, sắc với tạng phủ: vị chua, mầu xanh vào can; vị đắng, màu đỏ vào tâm; vị ngọt, màu vàng vào tỳ; vị cay, màu trắng vào phế; vị mặn, mầu đen vào thận.

Cùng với đó, người cổ còn vận dụng ngũ vị để bào chế làm vị thuốc thay đổi tính năng và tác dụng cho đi vào các tạng phủ theo yêu cầu chữa bệnh: sao với giấm cho vị thuốc vào can; sao với muối cho vị thuốc vào thận; sao với đường cho vị thuốc vào tỳ; sao với gừng cho vị thuốc vào phế…

(Còn tiếp)

Văn Minh – Minh Anh / Xa lộ pháp luật
Ý kiến bạn đọc

Ý kiến của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng. Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu

Cùng chuyên mục
Người Việt muôn phương: Tấm lòng hướng về Tổ quốc của nhà phát minh Trần Ngọc Phúc

Người Việt muôn phương: Tấm lòng hướng về Tổ quốc của nhà phát minh Trần Ngọc Phúc

(PLVN) - Trần Ngọc Phúc được biết đến là người Nhật gốc Việt duy nhất trên thế giới phát minh ra máy hô hấp nhân tạo dao động cao tần số (HFO) Hummingbird, cứu sống hàng triệu trẻ sơ tại Nhật Bản và thế giới. Trong nhiều năm qua, nhất là khi đại dịch Covid-19 bùng phát, ông Trần Ngọc Phúc đã có nhiều hoạt động hướng về tổ quốc như chuyển giao công nghệ sản xuất HFO, gửi hàng ngàn máy thở cho Việt Nam... 

Đọc thêm

Triều Tiên đóng tàu ngầm 3.000 tấn

Triều Tiên đóng tàu ngầm 3.000 tấn
(PLVN) - Các nguồn thạo tin cho biết giới chức tình báo Hàn Quốc và Mỹ đánh giá, Triều Tiên đã hoàn thành đóng một tàu ngầm mới trọng tải 3.000 tấn và chỉ chờ thời điểm thích hợp để triển khai, phóng viên TTXVN tại Seoul đưa tin.

Nghi vấn nguyên Trưởng Công an xã sử dụng bằng giả

Nghi vấn nguyên Trưởng Công an xã sử dụng bằng giả
(PLVN) - Mới chỉ học hết kỳ I lớp 8 rồi nghỉ, nhưng ông Nguyễn Hữu Nhủ vẫn có học bạ “rất đẹp” hoàn thành chương trình học cấp 2, cấp 3, đã từng đảm nhiệm chức vụ Trưởng Công an xã và hiện nay đang là Chủ tịch Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc xã Phú Nhuận, huyện Bảo Thắng tỉnh Lào Cai.

Bắc Ninh: Cấp thiết di chuyển toàn bộ xưởng sản xuất thủ công vào cụm công nghiệp làng nghề Mẫn Xá

Bắc Ninh: Cấp thiết di chuyển toàn bộ xưởng sản xuất thủ công vào cụm công nghiệp làng nghề Mẫn Xá
(PLVN) - Mô hình nhà ở kết hợp với sản xuất công nghiệp thủ công tại làng nghề Mẫn Xá và một số làng nghề lân cận tại huyện Yên Phong là một trong những nguyên nhân gây ô nhiễm môi trường không khí, môi trường nước sinh hoạt, đe dọa đến sức khỏe của cộng đồng dân sinh, đã đến lúc cần phải “xóa sổ”, di chuyển toàn bộ hoạt động này vào cụm công nghiệp làng nghề Mẫn Xá để quản lý tập trung.

Cơ hội trúng hàng nghìn quà tặng khi nhận kiều hối tại Agribank

Cơ hội trúng hàng nghìn quà tặng khi nhận kiều hối tại Agribank
(PLVN) - Nhằm tri ân khách hàng nhân ngày Giải phóng Miền Nam (30/4) và Quốc tế Lao động (1/5), Agribank triển khai chương trình khuyến mại “Kiều hối tưng bừng – Quà mừng đại Lễ” dành cho khách hàng nhận tiền Western Union tại các điểm giao dịch của Agribank trên toàn quốc với 4.650 giải thưởng, tổng trị giá lên đến 650 triệu đồng.

Khởi sắc trong đời sống của đồng bào dân tộc Khmer

Khởi sắc trong đời sống của đồng bào dân tộc Khmer
(PLVN) - Tỉnh Bạc Liêu là địa phương có khá đông đồng bào dân tộc Khmer sinh sống. Nhờ những chính sách ưu đãi đặc biệt của Đảng và Nhà nước, đời sống đồng bào dân tộc Khmer trong tỉnh Bạc Liêu ngày càng phát triển, từng bước được khởi sắc hơn. 

Tiến triển tích cực

Tiến triển tích cực
(PLVN) - Tại Thủ đô Vienna của nước Áo, Mỹ và Iran đã thương thảo gián tiếp với nhau thông qua trung gian là Nga, Trung Quốc, Anh, Pháp và Đức về cách thức giải cứu thỏa thuận về giải pháp cho vấn đề hạt nhân của Iran (JCPOA). 

Cần mạnh tay xử lý quảng cáo thuốc “rởm” trên mạng

Cần mạnh tay xử lý quảng cáo thuốc “rởm” trên mạng
(PLVN) - Những năm gần đây, tình trạng các đối tượng tự xưng thần y, lương y ngang nhiên thực hiện hoạt động khám chữa bệnh và tung ra thị trường các sản phẩm không rõ nguồn gốc, mập mờ về chất lượng. Chủ yếu là trên các nền tảng mạng xã hội mà nổi tiếng nhất là Facebook khiến nhiều người tiêu dùng rơi vào cảnh tiền mất, tật mang...

Người Việt muôn phương: Tấm lòng hướng về Tổ quốc của nhà phát minh Trần Ngọc Phúc

Người Việt muôn phương: Tấm lòng hướng về Tổ quốc của nhà phát minh Trần Ngọc Phúc
(PLVN) - Trần Ngọc Phúc được biết đến là người Nhật gốc Việt duy nhất trên thế giới phát minh ra máy hô hấp nhân tạo dao động cao tần số (HFO) Hummingbird, cứu sống hàng triệu trẻ sơ tại Nhật Bản và thế giới. Trong nhiều năm qua, nhất là khi đại dịch Covid-19 bùng phát, ông Trần Ngọc Phúc đã có nhiều hoạt động hướng về tổ quốc như chuyển giao công nghệ sản xuất HFO, gửi hàng ngàn máy thở cho Việt Nam... 

Láng giềng căng thẳng

Láng giềng căng thẳng
(PLVN) - Trong những ngày vừa qua, giữa Ukraine và Nga trở nên căng thẳng và đối đầu gia tăng khiến châu Âu phải lo ngại về khả năng lại xảy ra đụng độ quân sự và thậm chí cả chiến tranh giữa hai bên như đã từng xảy ra cách đây 7 năm. Tình trạng ấy là kết quả của hàng loạt diễn biến cả về chính trị lẫn quân sự có liên quan đến Nga và Ukraine, đến Mỹ, EU và NATO.

Người cha ôm hận vì khiến con đẻ thành tàn tật chỉ vì chuyện hai đứa trẻ sinh đôi nhưng khác dòng máu

Người cha ôm hận vì khiến con đẻ thành tàn tật chỉ vì chuyện hai đứa trẻ sinh đôi nhưng khác dòng máu
(PLVN) - Nghi ngờ hai đứa trẻ sinh đôi không phải giọt máu của mình mà là con của vợ với gã tình nhân cũ, người chồng đã ra tay hại một đứa trẻ để trả thù khiến bé trai tàn tật. Không ngờ, bé trai đó lại chính là con đẻ của người chồng, còn bé gái song sinh mới là giọt máu lang chạ của vợ với tình cũ...

Báo điện tử Pháp luật Việt Nam

Giấy phép xuất bản số 303/GP-BTTTT ngày 8/5/2015

Cơ quan chủ quản: Bộ Tư pháp

Tổng biên tập: Tiến sỹ Đào Văn Hội

Phó TBT: Trần Đức Vinh

Tòa soạn: Số 42/29 Nguyễn Chí Thanh, phường Ngọc Khánh, quận Ba Đình, Hà Nội

E-mail: baodientuphapluat@gmail.com

Hotline: 0353.63.63.55

Liên hệ quảng cáo: 0888 033 376