Tính dân chủ: Điểm nhấn quan trọng của Hiến pháp 2013

(PLO) - Ở Việt Nam, sự ra đời của Hiến pháp gắn với chính thể Cộng hoà dân chủ nhân dân. Nói về sự ra đời của Hiến pháp có thể phân tích do nhiều nguyên nhân, nhưng suy cho cùng, yếu tố dân chủ là nguyên nhân cơ bản, sâu xa nhất. 
HP mới đã đặt quyền con người, quyền công dân lên vị trí thứ hai,
sau chế độ chính trị và đây không chỉ đơn thuần là sự thay đổi về mặt cơ học mà là sự nhận thức về dân chủ, về trách nhiệm của HP, của cả hệ thống chính trị, nhất là của Nhà nước trong việc đảm bảo thực hiện
quyền con người, quyền công dân.
Báo PLVN xin giới thiệu bài viết dự thi Cuộc thi Tìm hiểu Hiến pháp 2013 của Ths. Nguyễn Thị Phương, Đại học Luật Hà Nội về vấn đề này. 

Đặt quyền con người, quyền công dân lên vị trí thứ hai
Bản Hiến pháp (HP) đầu tiên của Nhà nước Việt Nam dân chủ là HP 1946. Bản HP này do Quốc hội đầu tiên của nhân dân Việt Nam xây dựng và thông qua. Lời nói đầu của bản HP này đã xác định rõ nhiệm vụ của HP:  
“…Được quốc dân giao cho trách nhiệm thảo bản HP đầu tiên của nước Việt Nam dân chủ cộng hoà, Quốc hội nhận thấy rằng HP Việt Nam phải ghi lấy những thành tích vẻ vang của cách mạng và phải xây dựng trên những nguyên tắc dưới đây: Đoàn kết toàn dân không phân biệt giống nòi, gái trai, giai cấp, tôn giáo. Đảm bảo các quyền tự do dân chủ. Thực hiện chính quyền mạnh mẽ và sáng suốt của nhân dân”.
Kế thừa các nguyên tắc đó của bản HP đầu tiên của Nhà nước Việt Nam dân chủ, các bản HP 1959, HP 1980,  HP 1992 và HP 2013 đã phát triển, mở rộng tính dân chủ cho phù hợp với sự phát triển của xã hội và xu thế hội nhập, toàn cầu hoá. 
HP 2013 mang tính chất của bản HP XHCN được thể hiện thông qua Lời nói đầu và 11 chương. Tuy nhiên, nếu xét về thứ tự của các chương thì so với các bản HP trước đó của nước ta, HP mới đã đặt quyền con người, quyền công dân lên vị trí thứ hai, sau chế độ chính trị (giống với HP 1946 của nước ta và HP của nhiều nước hiện nay). 
Theo chúng tôi, đây không chỉ đơn thuần là sự thay đổi về mặt cơ học mà là sự nhận thức về dân chủ, về trách nhiệm của HP, của cả hệ thống chính trị, nhất là của Nhà nước trong việc đảm bảo thực hiện quyền con người, quyền công dân. Từ đó dẫn đến việc quy định về bộ máy nhà nước, nhiệm vụ của các cơ quan nhà nước trong việc bảo vệ quyền con người, quyền công dân ở các chương V, VI, VII, VIII, IX, X, trong đó đặc biệt nói đến nhiệm vụ của TAND, VKSND về nội dung này.
Về hệ thống chính trị của Nhà nước, HP mới tiếp tục khẳng định ba bộ phận cấu thành của hệ thống chính trị ở nước ta trong giai đoạn hiện nay, đó là Đảng Cộng sản Việt Nam (CSVN), Nhà nước CHXHCN Việt Nam, Mặt trận Tổ quốc Việt Nam (TQVN) và các tổ chức thành viên của Mặt trận. Tuy nhiên, để đảm bảo dân chủ, phát huy quyền làm chủ của nhân dân, HP mới đã làm rõ hơn vai trò chủ thể quyền lực nhà nước của nhân dân ở Điều 2 “… Nước Cộng hoà XHCN Việt Nam do nhân dân làm chủ… Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối hợp và kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong việc thực hiện quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp”. Đây là cơ sở pháp lý cho việc xác định vị trí, chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và mối quan hệ giữa các cơ quan nhà nước trong bộ máy nhà nước. Đó cũng là một biện pháp nhằm hạn chế tối đa việc lạm dụng quyền lực nhà nước để xâm phạm đến quyền con người, quyền công dân đã được HP thừa nhận, bảo vệ.
Về trách nhiệm của Đảng CSVN trước nhân dân, HP mới đã bổ sung quy định tại điều 4: “Đảng CSVN… đồng thời là đội tiền phong của nhân dân lao động và của dân tộc Việt Nam… Đảng CSVN gắn bó mật thiết với nhân dân, phục vụ nhân dân, chịu sự giám sát của nhân dân, chịu trách nhiệm trước nhân dân về những quyết định của mình”. 
Như vậy, Đảng CSVN là lực lượng lãnh đạo Nhà nước và xã hội nhưng Đảng cũng phải chịu trách nhiệm trước nhân dân về sự lãnh đạo, về các quyết định của Đảng. Nhân dân với tư cách là chủ thể quyền lực nhà nước có quyền giám sát mọi hoạt động của Nhà nước, của Đảng.  Điều này sẽ hạn chế tối đa sự độc quyền trong lãnh đạo. Điều tiến bộ của HP mới ở đây là cả Nhà nước và Đảng đều phải chịu trách nhiệm trước nhân dân. Vậy cơ chế của vấn đề là gì có lẽ vẫn còn là vấn đề bỏ ngỏ của HP.
Với vị trí là cơ sở chính trị của chính quyền nhân dân, Mặt trận TQVN được bổ sung trách nhiệm là người đại diện, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của nhân dân; tập hợp, phát huy sức mạnh đại đoàn kết toàn dân tộc, thực hiện dân chủ, tăng cường đồng thuận xã hội; giám sát, phản biện xã hội (Điều 9 HP 2013).
Về mối quan hệ giữa Nhà nước và cá nhân, nếu như các bản HP trước kia Nhà nước chỉ công nhận và bảo vệ các quyền đối với những người có quốc tịch Việt Nam (quyền đối với người nước ngoài, người không quốc tịch rất hạn chế) thì đến HP 2013, Nhà nước đã thừa nhận các quyền đối với mọi người (quyền con người). Sẽ thật sự là khiếm khuyết khi mà sự dân chủ, nhân đạo và tiến bộ của Nhà nước lại chỉ đặt ra đối với công dân của nước mình. Nền kinh tế thị trường, sự hội nhập, giao lưu, hợp tác là nhu cầu tất yếu của mỗi quốc gia, là động lực cho sự phát triển kinh tế - xã hội. HP 2013 đã tránh được khiếm khuyết này. 
Hiến pháp khẳng định “Nhân dân làm chủ”
HP mới đã khẳng định nước Cộng hoà XHCN Việt Nam  do Nhân dân làm chủ. Nhân dân thực hiện quyền làm chủ của mình bằng nhiều hình thức khác nhau mà trong đó làm chủ thông qua Nhà nước (bộ máy nhà nước) là một hình thức quan trọng. Để đảm bảo quyền làm chủ của Nhân dân thông qua bộ máy nhà nước, Bộ máy nhà nước theo HP 2013 đã có nhiều đổi mới để đáp ứng nhiệm vụ này, cụ thể:
Thứ nhất, HP mới đã xác định rõ quyền lập pháp thuộc về Quốc hội, quyền hành pháp thuộc về Chính phủ, quyền tư pháp thuộc về Toà án. Như vậy, vị trí của các cơ quan nhà nước trong bộ máy nhà nước đã được xác lập, là cơ sở pháp lý cho việc quy định nhiệm vụ, quyền hạn, cơ cấu tổ chức của các cơ quan nhà nước. 
Thứ hai, HP mới đã xác định lại nhiệm vụ của toà án nhân dân trong bộ máy nhà nước. Điều này là rất cần thiết vì nếu như Toà án chỉ bảo vệ pháp chế, bảo vệ chế độ XHCN như HP trước kia là chưa đủ. Điều 102 HP 2013 quy định Toà án có nhiệm vụ bảo vệ công lý, bảo vệ quyền con người, quyền công dân trước khi bảo vệ chế độ xã hội là dân chủ và cần thiết của một Nhà nước pháp quyền. Muốn vậy thì các nguyên tắc tổ chức và hoạt động của Toà án cũng phải được đổi mới. Lần đầu tiên trong lịch sử lập hiến Việt Nam, các nguyên tắc xét xử theo thủ tục rút gọn, xét xử kín trong trường hợp bảo vệ người chưa thành niên hoặc giữ bí mật đời tư theo yêu cầu chính đáng của đương sự, nguyên tắc tranh tụng trong xét xử đã được quy định trong HP. Đây là những nguyên tắc thật sự dân chủ trong xét xử mà đã được quy định trong hệ thống pháp luật của các quốc gia, của một nền tư pháp dân chủ, hiện đại. 
Thứ ba, liên quan đến việc thành lập, giải thể, nhập, chia, điều chỉnh địa giới đơn vị hành chính, HP 2013 đã bổ sung một quy định rất quan trọng nhằm đảm bảo quyền giám sát của Nhân dân về nội dung này tại Khoản 2 Điều 110 là “Việc thành lập, giải thể, nhập, chia, điều chỉnh địa giới đơn vị hành chính phải lấy ý kiến Nhân dân địa phương và theo trình tự, thủ tục do luật định”. 
Thứ tư,  HP 2013 đã bổ sung hai thiết chế độc lập trong bộ máy nhà nước, đó là Hội đồng Bầu cử quốc gia và Kiểm toán Nhà nước. Việc thành lập Hội đồng Bầu cử quốc gia sẽ đảm bảo tính chuyên nghiệp trong hoạt động bầu cử. Còn đối với Kiểm toán Nhà nước thì thực tế cơ quan này đã có và đang hoạt động. Tuy nhiên, pháp luật chưa quy định cụ thể do vậy gây ra nhiều cản trở cho hoạt động của nó trong thực tế, và như vậy tính pháp chế của nó hầu như bỏ ngỏ. 
Thứ năm, bảo vệ HP cũng là một nội dung được quy định trong HP. Tuy nhiên, so với các bản HP trước đó, vấn đề này được quy định chặt chẽ hơn theo xu hướng đảm bảo dân chủ. Điều 119 HP 2013 quy định:  “... Mọi hành vi vi phạm HP  đều bị xử lý. Quốc hội, các cơ quan của Quốc hội,… và toàn thể Nhân dân có trách nhiệm bảo vệ HP. Cơ chế bảo vệ HP do luật định”
Như vậy, cho dù phương án thành lập Hội đồng Hiến pháp không được thông qua nhưng  những quy định của HP 2013 về vấn đề này cũng cho thấy phần nào nhận thức của Đảng và Nhà nước về sự cần thiết phải bảo vệ HP vì bảo vệ HP chính là bảo vệ chế độ dân chủ đã được quy định trong HP.
Th.s Nguyễn Thị Phương (Đại học Luật Hà Nội)
Cùng chuyên mục

Đọc thêm

Xã Tam Phúc nỗ lực xây dựng nông thôn mới nâng cao, kiểu mẫu

Xã Tam Phúc nỗ lực xây dựng nông thôn mới nâng cao, kiểu mẫu
(PLVN) - Xây dựng nông thôn mới (NTM) có điểm khởi đầu nhưng không có điểm kết thúc, mục tiêu cuối cùng là thực sự nâng cao đời sống cả về vật chất lẫn tinh thần cho người dân. Với ý nghĩa đó, sau khi được công nhận đạt chuẩn NTM vào năm 2013, Đảng bộ và nhân dân xã Tam Phúc (huyện Vĩnh Tường, tỉnh Vĩnh Phúc) lại tiếp tục nỗ lực, phấn đấu xây dựng NTM nâng cao, NTM kiểu mẫu.

Bảo đảm tuyệt đối an toàn để người dân thực hiện quyền công dân trong ngày bầu cử

Bảo đảm tuyệt đối an toàn để người dân thực hiện quyền công dân trong ngày bầu cử
(PLVN) - Ủy viên Bộ Chính trị, Chủ tịch Quốc hội Vương Đình Huệ, Chủ tịch Hội đồng Bầu cử quốc gia, nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm tuyệt đối an toàn trong mọi tình huống để người dân thực hiện quyền công dân, tại cuộc làm việc tại tỉnh Quảng Ninh về công tác bầu cử đại biểu Quốc hội khóa XV và đại biểu HĐND các cấp nhiệm kỳ 2021-2026, sáng 14/4.

Trồng cần sa để… ngâm rượu và nuôi gà chọi

Trồng cần sa để… ngâm rượu và nuôi gà chọi
(PLVN) - Bộ Chỉ huy Bộ đội biên phòng tỉnh Nam Định cho biết, ngày 13/4, Đồn Biên phòng Ngọc Lâm (huyện Nghĩa Hưng) đã phát hiện, xử lý 3 đối tượng trồng cây cần sa trái phép trong vườn nhà. Các đối tượng khai trồng cây cần sa để… ngâm rượu và nuôi gà chọi.

Khắc phục kịp thời vi phạm về thi công xây dựng cầu dân sinh Bao Thổ

Khắc phục kịp thời vi phạm về thi công xây dựng cầu dân sinh Bao Thổ
(PLVN) - Ngay sau khi ghi nhận ý kiến của người dân và các cơ quan chức năng vào cuộc xác minh làm rõ về việc thi công không đảm bảo chất lượng xảy ra tại công trình cầu dân sinh Bao Thổ trên địa bàn xóm Bao, xã Giáp Đắt, huyện Đà Bắc, tỉnh Hòa Bình, Công ty Cổ phần Tư vấn - xây dựng Hoàng Hùng (đơn vị thi công) đã tiến hành khắc phục, múc bỏ khối lượng bê tông không đúng quy cách trong thiết kế.

Việt Nam chuẩn bị phương án nếu thử nghiệm thành công vaccine ngừa covid-19

Việt Nam chuẩn bị phương án nếu thử  nghiệm thành công vaccine ngừa covid-19
(PLVN) - Sáng 14/4, Thường trực Ban Chỉ đạo quốc gia phòng chống dịch bệnh COVID-19 đã họp, bàn kế hoạch mua, sử dụng vaccine phòng COVID-19; tiến độ nghiên cứu, thử nghiệm vaccine phòng COVID-19 trong nước. Thường trực Ban Chỉ đạo đề nghị tiếp tục đẩy nhanh, tạo mọi điều kiện thuận lợi cho các đơn vị  thử nghiệm lâm sàng vaccine phòng COVID-19 và chuẩn bị phương án đầu tư, sản xuất nếu thử nghiệm thành công. 

Hội sách trực tuyến quốc gia năm 2021 hướng tới “Sách cho mọi nhà”

Hội sách trực tuyến quốc gia năm 2021 hướng tới “Sách cho mọi nhà”
(PLVN) - Nhân dịp nghỉ lễ Giỗ tổ Hùng Vương và chào mừng ngày sách Việt Nam lần thứ 8 – 21/4, Bộ Thông tin và Truyền thông chỉ đạo Cục Xuất bản In và Phát hành, Nhà Xuất bản Thông tin & Truyền thông - Sàn sách quốc gia Book365 cùng các cơ quan đơn vị phối hợp tổ chức “Hội sách trực tuyến quốc gia 2021” với chủ đề “Sách cho mọi nhà, đưa sách đi xa”.

Báo điện tử Pháp luật Việt Nam

Giấy phép xuất bản số 303/GP-BTTTT ngày 8/5/2015

Cơ quan chủ quản: Bộ Tư pháp

Tổng biên tập: Tiến sỹ Đào Văn Hội

Phó TBT: Trần Đức Vinh

Tòa soạn: Số 42/29 Nguyễn Chí Thanh, phường Ngọc Khánh, quận Ba Đình, Hà Nội

E-mail: baodientuphapluat@gmail.com

Hotline: 0353.63.63.55

Liên hệ quảng cáo: 0888 033 376