Trải qua hàng nghìn năm lịch sử, tín ngưỡng thờ Thánh Tản Viên Sơn vẫn hiện diện bền bỉ trong đời sống của người dân xứ Đoài. Không chỉ được thể hiện qua hệ thống đền thờ, truyền thuyết và các nghi lễ dân gian, tín ngưỡng này còn được gìn giữ và trao truyền qua nhiều thế hệ thông qua công tác quản lý, bảo tồn di tích cũng như các lễ hội truyền thống.
“Dù ai đi lễ trăm miền, không bằng cầu lễ tháng Giêng đền Và”.
Ngoài ra, Đền Và còn tổ chức Lễ hội rằm tháng 9 hay còn gọi là hội Đả Ngư nức tiếng xứ Đoài. Trong ngày hội, dân hai bờ sông Tích đổ ra kín cả một khúc sông để bắt cá. Dưới nước trai đình nhộn nhịp bơi lội, trên bờ dân làng đánh trống đánh chiêng cổ vũ. Đánh đến khi nào chọn được 99 con cá trắng to thì mang số cá đó về làm lễ vật dâng lên Thánh Tản để cảm tạ ân đức của Ngài.
Khi được hỏi về việc tổ chức lễ hội và bảo tồn phát huy nét đẹp tín ngưỡng thờ Đức Thánh Tản Viên Sơn Thánh nơi đây, ông Chu Đức Nhân, chủ tế Đền Và, cho biết hiện nay, địa phương đang triển khai dự án quy hoạch và phát huy giá trị khu di tích với quy mô khoảng 33 ha. Trong đó, khu nội tự sẽ được bảo tồn nguyên trạng, còn các khu vực phụ cận được định hướng phát triển theo mô hình du lịch văn hóa - tâm linh, kết nối với các điểm đến như Thành cổ Sơn Tây, Làng cổ Đường Lâm và Vườn quốc gia Ba Vì, góp phần thúc đẩy phát triển kinh tế - xã hội của địa phương.
“Ông đang đề nghị thực hiện các dự án để phục chế lại tượng, làm lại tất cả những đồ thờ nhưng mà chưa được phê duyệt. Đây là một công trình rất lớn mà ông năm nay 76 tuổi rồi nên cũng muốn trước khi nghỉ có thể nhìn thấy ý nguyện của mình thành hiện thực”, ông Nhân tâm sự.'
Nổi bật là Lễ hội Tản viên Sơn Thánh được tổ chức vào ngày 14 tháng Giêng hằng năm. Điểm nhấn của lễ hội là nghi thức rước nước từ sông Đà về Đền Hạ, mang đậm ý nghĩa tâm linh và văn hóa. Không chỉ tái hiện truyền thống trị thủy gắn liền với hình tượng Đức Thánh Tản Viên Sơn Thánh, nghi lễ còn gửi gắm khát vọng về mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt và cuộc sống no đủ của cư dân vùng núi Tản qua nhiều thế hệ. Bên cạnh phần lễ trang nghiêm, phần hội diễn ra sôi nổi với nhiều hoạt động văn hóa, thể thao mang đậm bản sắc của các dân tộc Kinh, Dao và Mường trên địa bàn Ba Vì cùng các trò chơi dân gian và môn thi đấu truyền thống như bắn nỏ, ném còn, cờ tướng, bóng chuyền nam.
Tại đền Nam cung, lễ hội chính của đền cũng được tổ chức thường niên vào dịp rằm tháng Tám âm lịch, kéo dài trong ba ngày từ 13 đến 15. Đây là dịp để người dân địa phương và du khách thập phương quy tụ về đền, dâng hương và bày tỏ lòng thành kính đối với Đức Thánh Tản Viên Sơn Thánh - vị thần đứng đầu trong “Tứ bất tử” của tín ngưỡng dân gian Việt Nam. Trong đó, ngày 13 là lễ đón Thánh, ngày 14 diễn ra nghi thức rước kiệu trang trọng, còn ngày 15 là ngày chính hội với các nghi lễ tế Thánh và những màn trình diễn múa truyền thống, tạo nên không khí vừa trang nghiêm vừa đậm đà bản sắc văn hóa dân gian.
Bên cạnh lễ hội chính, đền Bắc Cung còn tổ chức nhiều hoạt động ý nghĩa khác như một cách để gìn giữ và phát huy những giá trị tốt đẹp trong văn hóa tín ngưỡng của dân tộc. Đặc biệt, từ ngày 1/5 - 5/5 âm lịch và 1/10 - 10/10 âm lịch hằng năm, Đền sẽ tổ chức tuần lễ Sêu để các gia đình có con khó nuôi gửi ở Đền sẽ đến để làm lễ tạ ơn Đức Thánh đã có công phù hộ, che chở, dạy bảo những đứa con của mình ngoan ngoãn, nên người.
Chia sẻ với nhóm sinh viên tác nghiệp, ông Chu Quý Phi, phó ban quản lý Di tích Đền Bắc Cung, cho biết công tác bảo tồn tại đền được thực hiện trên cả hai phương diện là bảo tồn di tích và gìn giữ các giá trị văn hóa truyền thống. Theo đó, mọi hoạt động tu bổ đều phải đảm bảo giữ nguyên kiến trúc gốc, trong khi các hiện vật hư hỏng được phục chế theo đúng nguyên trạng. Bên cạnh đó, việc duy trì lễ hội, nghi lễ truyền thống và các trò chơi dân gian cũng được đặc biệt chú trọng nhằm bảo tồn những giá trị văn hóa mà cha ông để lại.
Thông qua việc duy trì các lễ hội truyền thống và đẩy mạnh công tác bảo tồn di tích, tín ngưỡng thờ Đức Thánh Tản Viên Sơn Thánh vẫn đang được gìn giữ và tiếp nối cho đến ngày hôm nay. Những hoạt động ấy không chỉ góp phần bảo tồn một di sản văn hóa lâu đời mà còn tiếp tục nuôi dưỡng mạch nguồn tâm linh, gắn kết cộng đồng và khẳng định sức sống bền bỉ của tín ngưỡng dân gian trên vùng đất xứ Đoài.