Có lẽ, không nhiều người Việt xa lạ với cái tên Sơn Tinh. Hình ảnh chàng trai mang lễ vật đến cầu hôn công chúa Mỵ Nương, rồi đối đầu với Thủy Tinh trong những trận đại hồng thủy, đã theo nhiều thế hệ học sinh qua những trang sách giáo khoa. Nhưng câu chuyện ấy, với người xứ Đoài, chỉ là khởi đầu.
Khi bước chân về vùng đất dưới chân núi Ba Vì, người ta mới nhận ra thánh Tản chưa bao giờ chỉ tồn tại trong một truyền thuyết. Ông hiện diện dưới những mái đền phủ màu thời gian, trong những ngày hội làng rộn rã tiếng trống, trong nén hương đầu năm của người dân và trong cả những câu chuyện được truyền từ đời này sang đời khác. Ở đây, thánh Tản không phải chỉ là một nhân vật huyền thoại, mà là một phần trong ký ức văn hóa của cộng đồng.
Phải chăng vì vậy mà người Việt đã dành cho vị thánh núi này một vị trí đặc biệt. Trong hệ thống tín ngưỡng dân gian, thánh Tản được tôn là vị đứng đầu trong Tứ bất tử, là vị thánh tiêu biểu cho những khát vọng lớn nhất của người Việt về thiên nhiên, cuộc sống và con người. Từ thời Lý, ngài đã được sắc phong là “Thượng đẳng tối linh thần”, “Đệ nhất phúc thần”. Đến ngày nay, tục thờ Tản Viên Sơn Thánh vẫn hiện diện ở hơn một trăm di tích tại khu vực xứ Đoài.
Điều thú vị là nếu hỏi thánh Tản là ai, có lẽ sẽ không bao giờ chỉ có một câu trả lời. Trong Lĩnh Nam chích quái, ông là 1 trong 50 người con theo mẹ Âu Cơ lên núi, chọn Tản Viên làm nơi gắn bó. Ở một cuốn Ngọc phả được soạn năm 1011, vị thánh ấy có tên sinh thời là Nguyễn Tuấn, con của ông Nguyễn Cao Hành và bà Đinh Thị Đen, sinh ra từ một điềm linh thiêng giữa khu vực động Lăng Sương, Phú Thọ; khi lớn lên, ngài giúp dân trị thủy và trở thành vị thần cai quản núi non. Trong Tản Lĩnh Sơn Ngọc phả, câu chuyện tiếp tục được bồi đắp với cuộc kén rể của vua Hùng, cuộc giao tranh giữa Sơn Tinh và Thủy Tinh cũng như hình tượng vị anh hùng bảo vệ cư dân trước thiên tai.
Mỗi vùng đất kể lại một ký ức, có những chi tiết khác nhau, có những nhân vật được bổ sung, có những sự kiện được lý giải theo cách riêng của từng cộng đồng. Nhưng dường như người xưa chưa bao giờ quá bận tâm đến việc đâu mới là phiên bản đúng. Điều họ gìn giữ không phải là tính chính xác của một truyền thuyết, mà là ý nghĩa của vị Thánh trong đời sống tinh thần.
Có lẽ cũng vì thế mà qua hàng nghìn năm, câu chuyện về thánh Tản chưa từng khép lại. Nó tiếp tục được kể bằng những dị bản, những câu chuyện được ông bà kể lại cho các cháu, bằng những lễ hội, những ngôi đền vẫn đỏ lửa hương khói và bằng niềm tin của những người dân vẫn tìm về núi Tản mỗi độ xuân tới.
Đối với người dân xứ Đoài, thánh Tản không phải nhân vật bước ra từ huyền thoại. Ngài là kí ức của một vùng đất, là biểu tượng cho khát vọng chế ngự thiên nhiên của cư dân nông nghiệp và là sợi dây kết nối quá khứ với hiện tại. Có lẽ cũng từ đó mà hành trình tìm tới Tứ cung không đơn thuần là hành trình khám phá những ngôi đền cổ, mà là hành trình lần theo dấu vết của một tín ngưỡng vẫn đang được cộng đồng gìn giữ và kể tiếp đến ngày nay.
Từ bao đời nay, ngọn núi nằm sừng sững ở phía Tây đồng bằng Bắc bộ không chỉ là một cột mốc địa lý. Trong tâm thức của cư dân nông nghiệp, đó là ngọn núi che chở, là khởi nguồn của những truyền thuyết và cũng là nơi vị thánh núi chọn để ngự trị. Bởi vậy mà khi nhắc đến thánh Tản, người ta cũng đồng thời nhắc đến Ba Vì, và ngược lại.
Trong Dư địa chí, Nguyễn Trãi từng viết: “Núi Tản Viên ấy là núi chủ của nước Nam ta”
Một câu viết ngắn gọn nhưng đủ để cho thấy vị thế đặc biệt của ngọn núi này trong nhận thức của người Việt từ nhiều thế kỷ trước. Không chỉ là một danh thắng, Tản Viên còn được xem như núi tổ - nơi hội tụ linh khí và gắn với sự hình thành của quốc gia trong nhiều thư tịch cổ. Hình dáng của núi Tản cũng góp phần nuôi dưỡng trí tưởng tượng dân gian. Lĩnh Nam chích quái miêu tả ngọn núi “lên cao thì thắt lại, rồi xòe ra như chiếc ô”, vì thế mà có tên gọi Tản Viên. Ba đỉnh núi đứng kề nhau, vươn lên giữa mây trời, tạo nên một dáng vẻ khác biệt so với những dãy núi khác ở vùng đồng bằng. Trong truyền thuyết, chính tại đỉnh núi ấy, Sơn Tinh đã chọn làm nơi cư ngụ sau khi chiến thắng Thủy Tinh. Từ một ngọn núi có thật, Tản Viên dần bước vào thế giới huyền thoại và trở thành trung tâm của cả 1 hệ thống tín ngưỡng.
Có lẽ cũng từ đó mà xứ Đoài trở thành vùng đất thờ thánh Tản đậm đặc nhất cả nước. Theo các nhà nghiên cứu văn hóa dân gian, quanh dãy Ba Vì - trải dài trên địa bàn Hà Nội, Phú Thọ và vùng Hà Tây cũ - hiện còn hơn 300 di tích thờ Đức Thánh Tản. Mỗi làng xã, mỗi khu vực có thể kể một câu chuyện khác nhau, nhưng tất cả đều hướng về cùng một biểu tượng văn hóa: vị thánh của núi Tản.
Nhìn từ góc độ ấy, Tứ cung không đơn thuần là bốn ngôi đền nằm quanh núi Ba Vì. Chúng phản ánh cách người Việt cổ kiến tạo một “bản đồ tín ngưỡng”, nơi ngọn núi là trung tâm, còn những ngôi đền là những điểm kết nối giữa thần linh với cộng đồng. Và cũng từ đó, hình tượng thánh Tản không còn ở riêng trên đỉnh núi, mà hiện diện trong đời sống thường nhật của người dân xứ Đoài suốt hàng nghìn năm.