“Ông Tây” bỏ trời Âu đến rừng Quảng Trị sống cùng người Vân Kiều

(PLO) - Tháng 10/2018, Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam khai mạc trưng bày “Thần linh, tổ tiên và thầy cúng: Người Bru - Vân Kiều ở dãy Trường Sơn”.  Khoảng 70 bức ảnh về cuộc sống và tín ngưỡng của người Bru - Vân Kiều được giới thiệu trong đợt trưng bày này. Và câu chuyện về người tạo nên cuộc trưng bày này là câu chuyện thú vị không kém.
“Ông Tây” bỏ trời Âu đến rừng Quảng Trị sống cùng người Vân Kiều Một gia đình người Bru – Vân Kiều.

Một điểm nhấn rất thú vị trong trưng bày đó là sự xuất hiện của Giáo sư Vargyas Gábor, nhà nhân học văn hóa xã hội người Hungary, tác giả của 70 bức ảnh và của cuốn sách “Bất chấp định mệnh: Văn hóa và phong tục người Bru - Vân Kiều”. Đây là công trình khảo cứu thứ nhất của ông về người Bru-Vân Kiều được xuất bản bằng tiếng Việt. 

Một câu hỏi đặt ra là hành tinh năm châu bốn biển, tại sao Giáo sư Vargyas Gábor lại chọn cộng đồng người Bru - Vân Kiều? Nét văn hóa dân tộc độc đáo nào của cộng đồng Bru - Vân Kiều đã thu hút vị giáo sư đến từ phương trời xa xôi đến vậy?

Phong tục cưới nhiều lần bậc nhất 

Có lẽ, trước tiên, những câu chuyện về người Bru - Vân Kiều sẽ là thông tin hay nhất để trả lời câu hỏi này. Theo Tổng điều tra dân số và nhà ở năm 2009, người Bru - Vân Kiều ở Việt Nam có dân số 74.506 người. Người Bru - Vân Kiều vốn là cư dân nông nghiệp có trình độ tương đối phát triển, xưa tập trung tại vùng trung Lào.

Sau họ di cư đi các nơi. Một số đi theo hướng tây bắc sang Thái Lan, một số đi theo hướng đông tụ cư tại vùng miền núi phía tây Quảng Bình, Quảng Trị, Thừa Thiên - Huế. Họ dựng làng xung quanh hòn núi Vân Kiều (núi Viên Kiều) nên được gọi là Bru - Vân Kiều. Ngôn ngữ thuộc nhánh Tây Katuic, nhóm ngôn ngữ Môn - Khơme. 

Văn hóa của người Bru-Vân Kiều đặc sắc, thể hiện ở phong tục hôn nhân, nghệ thuật âm nhạc truyền thống, ở kiến trúc và trang phục.

Một trong những nét văn hóa khá đặc trưng của người Bru - Vân Kiều ở Hướng Hóa - Quảng Trị là “Tục lệ trao kiếm của chú rể cho cô dâu trong ngày cưới”. Khi phía chú rể sang nhà gái đón dâu, ngoài một số lễ vật mang theo yêu cầu từ trước thì thanh kiếm, chiếc nồi đồng và đồng bạc trắng là ba thứ không thể thiếu. Khi thủ tục trao kiếm hoàn tất, cô dâu mới được rời khỏi nhà mình về nhà chồng. 

Theo quan điểm của người Bru - Vân Kiều, thanh kiếm biểu hiện cho sự gắn bó khăng khít giữa vợ và chồng. Chuôi kiếm và lưỡi kiếm là hai bộ phận không thể tách rời nhau, cũng như đôi vợ chồng khi đã cưới nhau thì không thể thiếu 1 trong 2 người. Ngoài ra, thanh kiếm còn tượng trưng cho sức mạnh của chàng trai, là nơi cha mẹ cô dâu có thể yên tâm trao gửi con gái mình cho chàng rể... 

Trước đây, dù người Bru - Vân Kiều không có nghề kim loại, nhưng nếu sinh được bao nhiêu con trai họ cũng phải chuẩn bị từng ấy thanh kiếm để đi hỏi vợ cho con. Khi thanh kiếm đã trao cho nhà gái, nó trở thành thứ tài sản quý giá của gia đình cô. Những gia đình khó khăn chỉ cần 1 thanh kiếm làm bằng sắt đơn giản là được.

Lễ cúng của người Bru – Vân Kiều

Quý nhất là thanh kiếm có bao kiếm được bọc bằng bạc trắng; đầu, thân và đuôi kiếm được chạm khắc hoa văn cầu kỳ và tinh xảo. Cùng với thanh kiếm là chiếc nồi đồng và bạc trắng thể hiện sự giàu có, no đủ của gia đình. Nồi đồng càng to càng thể hiện sự giàu có và sự tôn trọng của nhà trai đối với nhà gái.

Ngày nay, tục trao kiếm vẫn diễn ra nhưng không có điều kiện như trước là mỗi chú rể có một thanh kiếm trao cho nhà gái. Người ta có thể mượn kiếm nhau hoặc có dòng họ làm một thanh kiếm để cho các chàng trai trong dòng họ cùng dùng. Mặt khác, thay vì nhà gái cất giữ kiếm như tài sản quý thì họ có thể trả lại nhà trai khi lễ cưới kết thúc hoặc được trang trọng để trên bàn thờ của dòng họ.

Trong lễ cưới của người Bru - Vân Kiều, khi về nhà chồng, cô dâu còn phải trải qua tục rửa chân, tục lệ ăn cơm chung và tục lệ đạp bếp. Tuy nhiên, tục trao kiếm vẫn là thiêng liêng nhất. 

Cũng liên quan đến lễ cưới, người Bru - Vân Kiều ở Quảng Bình còn có tục ba lần cưới. Người Bru - Vân Kiều bao lâu nay vẫn nổi tiếng là dân tộc cưới nhiều lần bậc nhất bởi đối với họ, trong đời sống hôn nhân, nếu chưa cưới được ba lần thì dù có chết đi, giữa người chồng và người vợ vẫn chưa thể được coi là vợ chồng. 

Cụ thể, đến tuổi đôi mươi, các chàng trai người dân tộc Bru - Vân Kiều bắt đầu rủ nhau đi “bắt” dâu. Đây là nghi lễ khởi đầu hành trình ba lần cưới trong đời của họ. Phong tục cưới lần hai và ba cũng gần giống lần đầu nhưng lễ vật giá trị hơn, bao gồm cả bò và lợn.

Thời gian tổ chức lễ cưới lần hai, lần ba không cố định. Khi nhà trai có của ăn, của để, đủ tiền sắm lễ vật thì cưới. Vậy nên chuyện nhiều trai Bru – Vân Kiều phải chờ đến mấy chục năm sau mới cưới xong vợ là chuyện bình thường.

Người Bru - Vân Kiều trong lễ hội trỉa lúa lấp lỗ

Có những trường hợp vợ chồng người Bru–Vân Kiều gần 50 tuổi mới cưới đủ ba lần. Rồi có những trường hợp chưa kịp cưới nhau xong thì người chồng hoặc người vợ đã nhắm mắt xuôi tay. Trường hợp này con cái phải có trách nhiệm làm lễ cưới cho bố hoặc mẹ với người đã khuất để được cưới đủ số lần theo tục lệ đã định.

Một năm rưỡi “bỏ phố về rừng”

Quay lại với câu chuyện của Giáo sư Vargyas Gábor. Ông là thành viên Hội đồng khoa học Viện Dân tộc học, Trung tâm Nghiên cứu Khoa học nhân văn, Viện Hàn lâm Khoa học Hungary. Ông đồng thời là Chủ nhiệm Chương trình đào tạo Tiến sĩ Nhân học tại Khoa Dân tộc học và Nhân học văn hóa châu Âu, ngành Khoa học nhân văn, Đại học Pécs, Hungary. Lĩnh vực nghiên cứu của ông là văn hóa các tộc người ở Đông Nam Á và châu Đại Dương. 

Giáo sư Vargyas Gábor đã thực hiện nhiều chuyến điền dã dân tộc học ở nhiều quốc gia như Papua New Guinea, Trung Quốc, Thái Lan, Lào… Ở Việt Nam, Giáo sư đã sống cùng với cộng đồng người Bru - Vân Kiều tại Quảng Trị (1985 - 1989) để từ đó viết nên cuốn sách “Bất chấp định mệnh: Văn hóa và phong tục người Bru - Vân Kiều”.

Chia sẻ tại buổi khai mạc trưng bày “Thần linh, tổ tiên và thầy cúng: Người Bru - Vân Kiều ở dãy Trường Sơn” tại Bảo tàng Dân tộc học, Giáo sư Vargyas Gábor kể lại mình đặt chân đến Việt Nam lần đầu tiên trong đời vào năm 1985. Ông đã dành hơn một năm rưỡi trong khoảng thời gian từ năm 1985 đến 1989 để ở Tây Nguyên, tại một ngôi làng của người Bru - Vân Kiều quanh khu vực Hướng Hóa, Khe Sanh ở Quảng Trị.

Giáo sư người Hungary nhớ lại: “Lúc đó rất lãng mạn. Tôi chuyển đến nhà của một gia đình người Bru - Vân Kiều, những người đã giúp tôi trở thành thành viên của gia đình họ. Tôi đã sống, ngủ, ăn và làm việc với họ, chia sẻ cùng họ niềm vui và nỗi buồn. Tôi học ngôn ngữ của họ và dành tất cả thời gian và năng lượng để tìm hiểu về văn hóa Bru - Vân Kiều với góc nhìn của người trong cuộc”. 

Giáo sư  Vargyas Gábor ký tặng sách trong trưng bày  “Thần linh, tổ tiên và thầy cúng: Người Bru Vân Kiều ở dãy Trường Sơn” tại Bảo tàng Dân tộc học

“Để đến được ngôi làng, tôi phải đi bộ cả ngày trên đường rừng và vượt qua sông trên những chiếc cầu treo. Ở đó không có điện, cửa hàng, đài hay tivi, điện thoại, bưu điện hoặc trạm y tế và nếu có tiền cũng hầu như không sử dụng được. Trong chuyến thực địa này, tôi đã làm việc 14 - 16 giờ và đi bộ trung bình 5 - 10 km mỗi ngày, sụt hơn 20kg. Tôi không rời khỏi làng trong vòng 10 tháng, tôi cũng chỉ nhận được hai lá thư từ gia đình mình…”. 

Cuốn sách “Bất chấp định mệnh: Văn hóa và phong tục người Bru - Vân Kiều” của Giáo sư Vargyas Gábor là công trình khảo cứu thứ nhất được xuất bản bằng tiếng Việt về người Bru - Vân Kiều. Các bài viết trong sách đề cập đến các khía cạnh khác nhau như lịch sử dân tộc, liên kết dân tộc, nghi lễ, tang lễ, các khía cạnh của văn hóa dân gian...

Cuốn sách đầu tiên ông viết về tộc người này có tựa đề “A la recherche des Brou perdus, population montagnarde du Centre Indochinois”, do Nhà xuất bản Olizane Genf, Paris phát hành năm 2010.

Trưng bày “Thần linh, tổ tiên và thầy cúng: Người Bru - Vân Kiều ở dãy Trường Sơn” tại Bảo tàng Dân tộc học mở cửa đến ngày cuối cùng của tháng 1/2019 như một lời tri ân với những người Bru – Vân Kiều của vị Giáo sư người Hungary. 

“Và giờ tôi đang ở đây, 30 năm sau, kể lại những gì tôi đã làm trong những năm đó và sau đó. Hiếm khi có một dịp đặc biệt như vậy trong cuộc đời của một nhà khoa học xã hội hay nhà nghiên cứu: Trưng bày về những bức ảnh thực địa, được thực hiện ở Bảo tàng Dân tộc học, có lẽ là uy tín bậc nhất ở Đông Nam Á.

Đồng thời có một tập hợp các bài viết khoa học của tôi về văn hóa và tín ngưỡng của người Bru - Vân Kiều bằng tiếng Việt được xuất bản thông qua đơn vị xuất bản nổi tiếng của Việt Nam. Nhiệm vụ của tôi không phải là đánh giá tất cả những điều này có ý nghĩa gì đối với dân tộc học hay khoa học xã hội Việt Nam.

Nhưng điều đó có ý nghĩa đối với tôi, tôi đã nhận thức được: Đó là sự trân trọng đối với sự nghiệp khoa học của tôi ở Việt Nam”, Giáo sư Vargyas Gábor bày tỏ. 

Chương trình trưng bày  “Thần linh, tổ tiên và thầy cúng: Người Bru - Vân Kiều ở dãy Trường Sơn” do Đại sứ quán Hungary tại Hà Nội phối hợp với Bảo tàng thực hiện, mở cửa đến cuối tháng 1/2019.
Hồng Minh
Cùng chuyên mục

Đọc thêm

Ngăn chặn kịp thời nhóm thanh niên chuẩn bị hung khí để đánh nhau

Ngăn chặn kịp thời nhóm thanh niên chuẩn bị hung khí để đánh nhau
(PLVN) - Một nhóm thanh niên nghi sử dụng ma túy đã tụ tập tại nhà một người quen ở thị trấn Hòn Đất (huyện Hòn Đất, tỉnh Kiên Giang) có mang nhiều hung khí, bình xịt hơi cay và súng bắn đạn bi để chuẩn bị đánh nhau. Rất may vụ việc được Công an huyện Hòn Đất phát hiện ngăn chặn kịp thời nên chưa có hậu quả đáng tiếc xảy ra.

Kiên quyết không để lọt những cán bộ không đủ tiêu chuẩn chính trị vào cấp uỷ nhiệm kỳ tới

Kiên quyết không để lọt những cán bộ không đủ tiêu chuẩn chính trị vào cấp uỷ nhiệm kỳ tới
(PLVN) -Ngày 9/7, tại buổi làm việc với Ban Thường vụTỉnh ủy Đắk Lắk về giám sát chuyên đề công tác cán bộ năm 2020, ông Nguyễn Thanh Bình, Phó Trưởng ban thường trực Ban Tổ chức Trung ương đề nghị địa phương kiên quyết không để lọt những cán bộ không đủ tiêu chuẩn chính trị vào cấp uỷ nhiệm kỳ tới.

Không để bệnh bạch hầu lan rộng, kéo dài

Không để bệnh bạch hầu lan rộng, kéo dài
(PLVN) - Trước tình hình bệnh bạch hầu xuất hiện và đang diễn biến phức tạp tại địa bàn, tỉnh Đắk Nông cần bám sát chỉ đạo của Bộ Y tế, tăng cường các biện pháp phòng, chống dịch, khoanh vùng xử lý triệt để ổ dịch, không để dịch bệnh lan rộng, kéo dài, hạn chế tới mức thấp nhất các trường hợp tử vong.

10 điều nhất định không được bỏ qua khi mua nhà

10 điều nhất định không được bỏ qua khi mua nhà
(PLVN) - Mua nhà rất nên tìm hiểu để xem phong thủy, điều này chắc ai cũng biết. Bởi vì, nếu mua phải một căn nhà hoặc căn phòng không tốt, thì chẳng những ảnh hưởng đến vận thế, tiền tài, mà còn ảnh hưởng đến sức khỏe con người nên phải hết sức thận trọng, kỹ lưỡng. 

Sao nữ nổi tiếng mất tích bí ẩn

Sao nữ nổi tiếng mất tích bí ẩn
(PLVN) - Nữ diễn viên Naya Rivera - đóng Santana Lopez trong series "Glee" - mất tích khi đi thuyền cùng con trai bốn tuổi. Cảnh sát lo đã có tai nạn kinh hoàng xảy ra...

HĐND thành phố Cần Thơ 'nóng' vấn đề cây xanh

HĐND thành phố Cần Thơ 'nóng' vấn đề cây xanh
(PLVN) - Sáng 9/7, ngày thứ 2 trong khuôn khổ kỳ họp thứ 17 của HĐND TP Cần Thơ khóa IX. Tại Hội trường UBND thành phố, đơn vị quận Ninh Kiều đã thảo luận nhiều vấn đề quan trọng được đặt ra để tìm ra phương hướng giải quyết. Trong đó, vấn đề quản lý cây xanh được các đại biểu tham gia thảo luận tích cực.

Báo điện tử Pháp luật Việt Nam

Giấy phép xuất bản số 303/GP-BTTTT ngày 8/5/2015

Cơ quan chủ quản: Bộ Tư pháp

Tổng biên tập: Tiến sỹ Đào Văn Hội

Phó TBT: Trần Đức Vinh

Trưởng ban Báo Điện tử: Xuân Bính

Tòa soạn: Số 42/29 Nguyễn Chí Thanh, phường Ngọc Khánh, quận Ba Đình, Hà Nội

E-mail: baodientuphapluat@gmail.com

Hotline: 0353.63.63.55

Liên hệ quảng cáo: 0971.741.666‬