Khám phá tập quán sinh sống, lao động trên núi cao của người H’Mông ở Hà Giang

0:00 / 0:00
0:00
(PLVN) - Cách đây hơn 300 năm, người H’Mông đến với mảnh đất ở Hà Giang, sống trên các dãy núi cao từ 800m đến 1.700m so với mặt nước biển, cũng từ đó họ có nét văn hóa gắn bó với núi non trong đời sống sinh hoạt, tình cảm, tập tục, tâm linh.
Màn múa khèn của người H’Mông ở Hà Giang. Màn múa khèn của người H’Mông ở Hà Giang.

Sinh sống lao động trên núi cao

Huyện Mèo vạc tiêu biểu cho các khu định cư của cộng đồng dân tộc H’Mông ở Hà Giang. Người H’Mông quan niệm vũ trụ có trời và đất, Vua trời cử ông Chày sinh ra bầu trời và cử bà Chày sinh ra mặt đất, lúc mới tạo ra mặt đất hình vuông, 4 góc phẳng phiu, bầu trời tròn, nhỏ hơn mặt đất, ông Chày bèn bảo bà Chày hãy co bớt mặt đất lại để nhỏ bằng mặt trời, bà Chày co lại và đã làm cho mặt đất lồi lõm, chỗ cao thành núi, chỗ thấp thành đồng bằng, chỗ hằn sâu thành sông, suối, ao, hồ, chỗ lõm sâu thành biển cả ... sau đó con người được sinh ra. Đó là quan niệm thô sơ, ban đầu của người H’Mông cũng như một số dân tộc khác khi giải thích về vũ trụ thời kỳ trước đây.

Người H’Mông sống ở độ cao 800m đến 1.700m so với mặt nước biển nên nước rất hiếm, vì vậy họ chủ yếu sống bằng nghề nương rẫy, trồng ngô làm lương thực chính. Bên cạnh đó, họ còn trồng các cây khác: Đậu tương, khoai, dong giềng. Cây ăn quả: Mận, Táo, Lê, Đào... và các cây dược liệu: Xuyên khung, ý dĩ...

Nương của người Mông có hai vụ luân canh và quản canh. Trước kia người H’Mông trồng độc canh cây ngô, sau này do áp dụng khoa học kỹ thuật họ đã chuyển từ một vụ sang trồng 2 - 3 vụ. Do đất ít, chủ yếu canh tác trong các hốc đá nên họ có kỹ thuật thâm canh, xen canh khá cao, một nương ngô người H’Mông có thể trồng cả bí, dưa…

Ngoài các cây trồng trên, người Mông còn rất chăm chút đến một loại cây trồng nữa đó là cây lanh. Cây lanh được người H’Mông dành cho vạt đất tốt nhất, cho nhiều phân chuồng nhất để gieo hạt, sợi lanh dai và bền hơn sợi đay. Phụ nữ H’Mông dùng sợi lanh để dệt vải, may váy. Đã là phụ nữ H’Mông thì hầu hết không ai là không biết nghề dệt vải truyền thống.

Khám phá tập quán sinh sống, lao động trên núi cao của người H’Mông ở Hà Giang ảnh 1
 Mùa gieo hạt trên cao nguyên Mèo Vạc (Hà Giang). 

Bên cạnh làm nương rẫy người H’Mông còn chú ý đến công việc chăn nuôi gia súc, gia cầm vì kinh tế của họ chủ yếu là tự cấp, tự túc. Chuồng gia súc người H’Mông làm ngay trước cửa nhà, có lát ván và làm vệ sinh hàng ngày. Họ quan niệm: Vạn vật đều có hồn, đối với vật nuôi trong nhà đều có "đá chỏ" (ma tổ) vì vậy khi mua vật về nuôi đều phải làm lễ, gồm: Một nén hương, bát nước, một mụn vải đỏ buộc vào chuồng nơi con vật ở.

Vật nuôi của người H’Mông là con bò, con ngựa, bò dùng để làm sức kéo (cày nương), ngựa dùng để cưỡi và thồ hàng. Khi bán và đổi ngựa người H’Mông giữ lại bộ yên cương vì họ cho rằng, có giữ lại bộ yên cương thì mua con ngựa sau mới tốt. Bên cạnh đó họ còn nuôi dê, lợn, gà, ngan, ngỗng... Những vật nuôi này người H’Mông thường để làm thức ăn dần trong gia đình, rất ít khi mang đi bán. 

Người H’Mông còn nuôi một loại đặc sản quý đó là ong mật, loài ong ở vùng núi cao hít khí trời trong lành, tìm hương hoa núi rừng hút nhụy nên cho một thứ mật sánh xanh, ngọt thơm, đây là loại dược liệu qúy dùng chữa nhiều bệnh tật.

Người H’Mông thường chế biến ngô thành hai loại lương thực chính là mèn mén (dùng thay cơm) và làm bánh trong những ngày lễ tết, hội hè.

Ngô bột làm mèn mén được say nhỏ bằng cối đá, sàng xảy thật sạch rồi cho nước vừa phải để nhào trộn thật tơi, sau đó cho vào chõ để đồ, khi hơi toả đều trên mặt chõ, lại mang ra nhào nước rồi cho vào chõ đun lần thứ hai cho tới khi chín. Vì bận công việc nương rẫy, hơn nữa làm mèn mén mất nhiều thời gian nên người H’Mông thường đồ một chõ đầy để ăn cả ngày.

Bánh ngô được làm bằng ngô nếp hoặc ngô tẻ non, nếu là ngô non họ chọn quả ngô bánh tẻ, bấm ra sữa, dùng dao mỏng lát lấy hạt ngô, sau đó cho vào cối say ra thứ nước quánh đặc như sữa. Bột ngô được vào lá chõ đồ thành bánh phở hoặc làm bánh trôi.

Thức ăn hàng ngày của người H’Mông gồm rau cải, đậu, bí đỏ. Ngày mùa, ngày tết, ngày lễ có thêm thịt gà, thịt dê, thịt lợn hoặc thịt bò. Thịt lợn có thể là thịt lạp treo trên bếp làm thức ăn dần, thịt bò có thể là thịt khô treo gác bếp, họ làm thức ăn thường ninh nhừ, ít có món xào. Bình thường cả nhà người H’Mông ngồi ăn chung, nếu có khách thì đàn ông và khách ăn trước, phụ nữ, trẻ em ăn sau.

Ngoài ra, người H’Mông còn có món ăn trong các phiên chợ, ngày hội, đó là món thắng cố, món thịt thái to, cả xương, lòng gia súc, thịt dê hoặc thịt bò hầm nhừ trong chảo, dùng ăn nóng.

Nhà ở của người H’Mông khá khang trang, họ dùng gỗ lợp tranh, lá, phên vách hoặc nhà trình tường lợp ngói âm - dương. Trong nhà thường có gác để cất giữ lương thực, thực phẩm và đồ dùng trong nhà. Nhà người H’Mông làm thống nhất theo một khuôn mẫu nhất định dù là nhà tranh, phên vách hay trình tường đều theo dáng chữ đinh. Mỗi vì nhà có 3 cột, một xà, nhà to hay nhỏ đều làm ba gian.

Văn hóa lễ hội của người H’Mông

Tết Nguyên đán có thể coi là ngày hội lớn của người H’Mông, đồng bào chuẩn bị cho những ngày tết rất chu đáo, cẩn thận. Ngày Tết không chỉ là ngày nghỉ ngơi, ăn uống thoả thích mà là ngày tụ họp, gặp gỡ gia đình, đón người thân đi công tác, học hành, đi làm ăn xa trở về. Ngày của người sống, người chết gặp nhau, con cháu làm lễ cúng viếng tổ tiên, chào mừng ngày âm dương giao hoà, cầu mong cho mọi sự được bình an, tốt đẹp. 

Người H’Mông cũng như các dân tộc khác coi ngày Tết là những ngày quan trọng, ngày họ có thể làm tròn nghĩa vụ với anh em, họ hàng, láng giềng, với tổ tiên, với các vị thần mà họ tôn thờ. Họ chuẩn bị giấy xanh, đỏ, giấy bản, gà trống, trứng gà, ngô, rượu, nước, những gia đình khá giả có thể mổ lợn, dê, bò... làm lễ cúng. 

Khám phá tập quán sinh sống, lao động trên núi cao của người H’Mông ở Hà Giang ảnh 2
 Thầy mo làm lễ trong Lễ hội Gầu Tào. 

Với họ ngày 30 tết là ngày trọng đại nhất, họ làm lễ cúng đêm 30 rất cẩn thận, chu đáo. Sau giao thừa, người đàn ông mới được đi lấy nước, họ cầm 3 thẻ hương, 3 tờ giấy bản, cắm đốt ở đầu nguồn nước, khấn xin được lấy nước, nước lấy về qua cửa chính, 2 lần ra, 3 lần vào, sau đó đổ lên các chén trên bàn thờ làm nước cúng. Nước sáng mùng 1 là nước tinh khiết, uống vào người sẽ khoẻ mạnh, trừ được ma quỷ, vì thế họ đổ vào đun một ấm để uống.

Mùng 1 họ làm cơm mới, thịt mới, nước mới cúng tổ tiên. Mùng 2, mùng 3 tết họ lấy cơm thịt của ngày mùng 1 đi nhét vào các cây ăn quả quanh nhà để lấy phúc cho cây, cây sẽ sai quả cho mùa bội thu.

Ngoài Tết nguyên đán, người H’Mông còn ăn Tết Rằm tháng giêng (15/1 âm), Tết Thanh minh (3/3), Tết Đoan ngọ (5/5)... giống các dân tộc khác trong nước.

Lễ hội Gầu Tào, cúng mưa, cúng cơm mới người H’Mông làm rất đơn giản và gọn nhẹ. Người H’Mông có phiên chợ tình (chợ Phong lưu) Khâu vai (huyện Mèo Vạc), mỗi năm có một phiên tổ chức vào ngày 27/3 âm. Chợ tình - người đến chợ không phải để bán mua mà là để gặp lại bạn tình xưa. Cả nhà: Ông, bà, cha, mẹ, con cái cùng đi, không có sự ghen tuông, nghi kỵ, những đôi lứa yêu nhau dù đã lên ông, lên bà, dù đã có vợ, có chồng đều có thể gặp lại bạn xưa để tâm tình công khai, tha thiết. Tan chợ ai về nhà nấy, còn quyến luyến, vấn vương gì thì lại đợi ngày này phiên chợ năm sau.

Đây là một hình thức sinh hoạt độc đáo, mang tính nhân văn sâu sắc. Ngoài ra chợ tình cũng như phiên chợ thường, đều trở thành tụ điểm sinh hoạt văn hoá lành mạnh với các điệu múa khèn, xoè ô, đua ngựa, thổi kèn lá ... Chợ tình chính là ngày hội lớn của người H’Mông ở Hà Giang.

Minh Anh
Cùng chuyên mục

Đọc thêm

Sáng chế khẩu trang sinh học gây tiếng vang của chàng kỹ sư Việt trên đất Mỹ

Nhóm nghiên cứu đang đeo thử một mẫu khẩu trang áp điện tự tiêu hủy.
(PLVN) - PGS.TS Nguyễn Đức Thành hiện đang nghiên cứu và giảng dạy tại Khoa Cơ khí và Khoa Kỹ thuật Y sinh - Đại học Connecticut (Mỹ), vừa sáng chế thành công loại khẩu trang sinh học, hiệu quả gần như khẩu trang N95 nhưng có thể tự phân hủy và dùng nhiều lần. Sáng chế này đã giải quyết được bài toán về môi trường trước nhu cầu khổng lồ về khẩu trang giữ đại dịch Covid-19. 

Kymdan - Thương hiệu đệm cao su lâu đời nhất tại Việt Nam

Kymdan - Thương hiệu đệm cao su lâu đời nhất tại Việt Nam
(PLVN) - Kymdan là thương hiệu nổi tiếng, lâu đời nhất của ngành đệm cao su Việt Nam, được đông đảo người dùng Việt ưa chuộng trong suốt nhiều năm qua bởi sản phẩm sử dụng nguyên liệu từ thiên nhiên, áp dụng công nghệ riêng do Kymdan nghiên cứu và phát minh. 

Quỹ Bảo vệ và Phát triển rừng tỉnh Lâm Đồng: Chung sức nâng cao ý thức bảo vệ rừng

Trụ sở Quỹ Bảo  vệ  và  Phát  triển  rừng  Lâm  Đồng.
(PLVN) - Qua hơn 10 năm hoạt động, Quỹ Bảo vệ và phát triển rừng tỉnh Lâm Đồng đã thực hiện tốt nhiệm vụ được giao, tham mưu triển khai thực hiện có hiệu quả chính sách chi trả dịch vụ môi trường rừng trên địa bàn tỉnh. Qua đó góp phần nâng cao ý thức, trách nhiệm bảo vệ rừng của người dân.

Thạch Hãn – mồ hôi của đá

Thả hoa đăng tri ân các anh hùng, liệt sỹ trên dòng sông Thạch Hãn.
(PLVN) - Thạch Hãn là tên dòng sông nổi tiếng của đất lửa Quảng Trị, dòng sông gắn với lịch sử bi tráng, hào hùng của cuộc kháng chiến chống Mỹ cứu nước. Theo chiết tự chữ Hán, Thạch là đá, Hãn là mồ hôi. Nhưng không chỉ là mồ hôi của đá, sông Thạch Hãn còn là tuổi thanh xuân, là xương máu và nước mắt của bao lớp cha anh ngã xuống vì độc lập tự do của dân tộc... 

Quá hoàn hảo sẽ khó có hạnh phúc

Quá hoàn hảo sẽ khó có hạnh phúc
(PLVN) - Hạnh phúc không có nghĩa là mọi thứ phải hoàn hảo, hạnh phúc là cách bạn nhìn được ánh sáng của hy vọng, của niềm vui ẩn sâu ở những điều chưa trọn vẹn.

Nụ cười hy vọng trên “cổng trời” Ea Rớt

Đường lên “cổng trời” Ea Rớt mùa mưa.
(PLVN) - Đường lên “cổng trời” Ea Rớt mùa này được ví như một cuộc phiêu lưu kỳ thú. Con đường như chiếc xương cá khổng lồ trườn qua các quả núi trập trùng với những “ổ voi, ổ trâu” đã trở thành ao sâu. 

Phố núi hư ảo qua ống kính chàng trai 8X “si mê” Đà Lạt

Gánh hàng rong - một hình ảnh thân thương ở thành phố sương mù.
(PLVN) - Có một phố núi dịu dàng và quyến rũ như tình nhân tri kỷ, một phố núi khiến người ta nhung nhớ ngay cả khi đang say đắm trong lòng nó... Đó là Đà Lạt mờ sương, chưa xa đã nhớ, một Đà Lạt đi ngàn lần vẫn nhớ, đến vạn lần vẫn thương, một Đà Lạt lung linh huyền ảo dưới ống kính tài hoa của chàng trai Đinh Văn Biên...

Người Việt muôn phương: Tấm lòng hướng về Tổ quốc của nhà phát minh Trần Ngọc Phúc

Nhà phát minh người Nhật gốc Việt - Trần Ngọc Phúc.
(PLVN) - Trần Ngọc Phúc được biết đến là người Nhật gốc Việt duy nhất trên thế giới phát minh ra máy hô hấp nhân tạo dao động cao tần số (HFO) Hummingbird, cứu sống hàng triệu trẻ sơ tại Nhật Bản và thế giới. Trong nhiều năm qua, nhất là khi đại dịch Covid-19 bùng phát, ông Trần Ngọc Phúc đã có nhiều hoạt động hướng về tổ quốc như chuyển giao công nghệ sản xuất HFO, gửi hàng ngàn máy thở cho Việt Nam... 

Người Việt muôn phương: Chàng trai hoài bão và hành trình trở thành “Vua nails" trên đất Mỹ

Charile Tôn Quý từ một cậu bé tha hương trở thành ông “vua” ngành nails trên đất Mỹ.
(PLVN) - Rời bỏ vòng tay cha mẹ từ khi 15 tuổi, Charlie Tôn Quý quyết định tìm đường tới nước Mỹ để nuôi giấc mơ đổi đời. Cuộc sống nơi đất khách quê người không giống như những gì Charlie Tôn Quý từng mơ mộng. Tuy nhiên, với bản tính chăm chỉ, sáng tạo của người Việt, Charlie Tôn Quý đã trở thành ông hoàng ngành Nails (trang điểm móng tay) kiếm gần 500 triệu USD một năm.

Đảo Hải Tặc: Phát triển du lịch từ thế mạnh vùng biển đảo kỳ bí hoang sơ

Đảo Hải Tặc thu hút du khách bởi vẻ đẹp hoang sơ.
(PLVN) - Những năm gần đây, quần đảo Hải Tặc được nhiều người biết đến bởi vẻ đẹp hoang sơ và thơ mộng, bên cạnh cái tên khơi gợi sự tò mò về một vùng biển đảo có lịch sử nhiều biến động, khắc nghiệt. Du khách đến đây ngoài thưởng thức vẻ đẹp non nước, ẩm thực đặc trưng miền biển đảo, còn được đắm chìm trong “đặc sản” là những câu chuyện kỳ bí mà chỉ xứ này mới có.

Hấp lực Bình Dương

Toàn cảnh thành phố Thủ Dầu Một (Bình Dương).
(PLVN) - Với hạ tầng khu công nghiệp hiện đại, hạ tầng giao thông đồng  bộ và vị trí địa lý khá lý tưởng trong vùng trọng điểm kinh tế phía Nam, Bình Dương vẫn đang được nhắc đến là mảnh đất lành, với sức hấp dẫn cực lớn với giới đầu tư.

Người Việt muôn phương: Cô gái Việt trở thành Giám đốc trẻ nhất Đại học London South Bank

Lương Ngân cùng bố mẹ và em gái trong ngày cô bảo vệ thành công luận án Tiến sĩ.
(PLVN) - Sinh ra và lớn lên ở một huyện nghèo nhất của tỉnh Cao Bằng, Lương Ngân đã sớm quen với cuộc sống không đường xi măng, không điện, không lớp học mẫu giáo... Tuy nhiên, tất cả những điều đó không thể ngăn cản được cô gái nhỏ dân tộc Tày nuôi và hoàn thành được giấc mơ đi du học, lấy bằng thạc sĩ, rồi tiến sĩ và trở thành một công dân toàn cầu như ngày hôm nay.

Thảnh thơi gánh hoa 70 năm giữa tất bật Hà Thành

Bà Phan Thị Thu (82 tuổi) bên gánh hàng hoa mỗi sớm.
(PLVN) - Lặng lẽ giữa phố thị xô bồ, xe cộ tấp nập, tôi bắt gặp hình ảnh một cụ bà bên gánh hoa thơm rất đỗi thân thương. Một hình ảnh khiến ta phải lặng dừng đôi chút để ngắm nhìn và nhớ về những con người Hà Thành xưa. Không ồn ào, không gấp gáp, bỗng chốc ùa về một cảm giác bình yên đến lạ…

Huyền thoại thần tiên hạ phàm tại Bích Câu Đạo quán

Tiên Bà Giáng Kiều được thờ tại Bích Câu Đạo quán.
(PLVN) - Ở Việt Nam hiếm có cụm công trình kiến trúc tôn giáo nào như Bích Câu Đạo quán. Ở đây, việc thờ cúng cũng rất đặc biệt,  từ thờ Phật đến thờ Thần rồi lại quay về thờ cả Thần, Phật và Mẫu. Không chỉ vậy, Bích Câu đạo quán còn gắn liền với huyền thoại thần tiên hạ phàm mà đến nay có nhiều tư liệu ghi chép lại.