Hành trình thầm lặng khi chấp hành viên tìm người được thi hành án:
Kỳ 1: Nhiệm vụ đặc biệt “thi hành” bản án hơn 500 bị hại nhưng không một lá đơn yêu cầu
Nhắc đến thi hành án dân sự, nhiều người thường hình dung về những cuộc cưỡng chế, thu hồi tài sản... Nhưng có một hành trình khác cũng được các chấp hành viên dành nhiều tâm huyết: Hành trình đi tìm những người được thi hành án.
Loạt bài “Hành trình thầm lặng khi chấp hành viên tìm người được thi hành án” sẽ khắc họa một lát cắt rất đặc trưng và đầy nhân văn trong quá trình tổ chức thi hành án dân sự, nơi giá trị cốt lõi trong công việc của chấp hành viên được thể hiện âm thầm mà sâu sắc: Đưa bản án thực sự đi vào đời sống, bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp cho người dân.
Kỳ 1: Nhiệm vụ đặc biệt “thi hành” bản án hơn 500 bị hại nhưng không một lá đơn yêu cầu
Khi lưu giữ những lá thư gửi cho đương sự bị chuyển hoàn từ mấy năm trước do không người nhận, anh Nguyễn Trần Kiên có lẽ không ngờ những bì thư còn nguyên tem ấy sẽ trở thành “kỉ vật” gợi mở lại một hành trình đặc biệt trong đời chấp hành viên của mình: Hành trình tìm kiếm những nạn nhân bị lừa qua mạng để “mời” nhận tiền bồi thường.
Vụ lừa đảo qua mạng “kỷ lục” tại Hà Tĩnh
Lật giở lại từng trang hồ sơ mới được đưa ra từ kho lưu trữ, anh Nguyễn Trần Kiên – Chấp hành viên, Bí thư Đoàn Thanh niên Thi hành án dân sự (THADS) tỉnh Hà Tĩnh – bồi hồi: Đây là vụ án hình sự có số bị cáo, người bị hại đông “kỷ lục” tại Hà Tĩnh vào thời điểm xét xử. Không những thế, quá trình tổ chức THADS vụ án cũng rất đặc biệt.
Theo Bản án số 652/2023/HS-PT ngày 29/8/2023 của TAND cấp cao tại Hà Nội; Bản án số 79/2022/HS-ST ngày 29/12/2022 của TAND tỉnh Hà Tĩnh: Với phương thức lừa tuyển người làm cộng tác viên bán hàng qua mạng xã hội Facebook và thủ đoạn gian dối lừa đảo chiếm đoạt tiền của cộng tác viên, từ ngày 10/10/2020 đến ngày 5/4/2021, Lê Huy Nhật và đồng bọn đã tổ chức, điều hành 7 nhóm nhân viên với 89 bị can thực hiện hành vi lừa đảo chiếm đoạt tổng số tiền hơn 6,27 tỷ đồng của hơn 500 người bị hại.
Quá trình điều tra, có 459 người bị hại đã được bồi thường với tổng số tiền hơn 5,68 tỷ đồng và không có yêu cầu bồi thường thêm; ngoài một số người bị hại không yêu cầu bồi thường dân sự thì có 42 người yêu cầu bồi thường với tổng số tiền hơn 217 triệu đồng, trong đó người ít nhất là 1 triệu đồng, nhiều nhất gần 30 triệu đồng. Các bị cáo đã nộp tiền bồi thường vào tài khoản tạm giữ của Cục THADS tỉnh Hà Tĩnh (nay là THADS tỉnh Hà Tĩnh – PV), tuy nhiên chưa ai đến nhận.
Cuối năm 2023, cơ quan THADS tỉnh rà soát các vụ việc và phát hiện trong tài khoản tạm giữ vẫn đang tồn khoản tiền trên, không có ai làm đơn yêu cầu thi hành án (THA). Trong khi đó, theo quy định tại thời điểm ấy, khoản tiền này thuộc diện THA theo yêu cầu. Cơ quan THADS không tự xử lý được nếu đương sự không có đơn.
Quyết tâm không để nghịch lý tiền “treo” trong tài khoản mà quyền và lợi ích hợp pháp của dân không được bảo đảm, lãnh đạo Cục THADS tỉnh Hà Tĩnh lúc đó đã giao nhiệm vụ cho Bí thư Đoàn Thanh niên - Chấp hành viên Nguyễn Trần Kiên, yêu cầu nhanh chóng tìm những người được THA để kịp thời chi trả tiền bồi thường.
Với nhiệm vụ phát sinh ngoài kế hoạch công tác thường xuyên này, lãnh đạo đơn vị cũng chỉ đạo Chấp hành viên trẻ phát huy tinh thần thanh niên xung kích, làm sao vừa hoàn thành “chỉ tiêu” công việc, vừa tìm cách thi hành dứt điểm bản án trên để bảo đảm tính nghiêm minh của pháp luật, củng cố niềm tin trong nhân dân.
Nhớ lại thời điểm mới tiếp cận vụ án, anh Kiên kể: “Lúc đó tôi mới được bổ nhiệm Chấp hành viên chưa được bao lâu. Ấn tượng ban đầu khi nghiên cứu hồ sơ là số tiền chi trả không lớn nhưng số lượng đương sự rất nhiều và rải rác khắp nơi trên cả nước. Thông tin trên bản án về những người bị hại đều không có số điện thoại, không có căn cước công dân, chỉ có những dòng địa chỉ chung chung dừng ở thôn, xóm, ấp... Làm thế nào để tìm được chính xác người được THA, hướng dẫn họ làm hồ sơ đúng quy định và trả được tiền kịp thời cho họ - đó là vấn đề tôi luôn trăn trở”.
Vụ việc không thuộc danh sách án trọng điểm của ngành để có kinh phí thông báo qua các phương tiện truyền thông. Bước đầu muốn gửi thông báo về việc làm hồ sơ yêu cầu THA tới đương sự vẫn qua đường truyền thống bưu điện. Nhưng với số lượng đương sự nhiều, địa chỉ khắp nơi, mỗi người lại có số tiền nhận khác nhau, nếu soạn thảo thông báo riêng cho từng trường hợp sẽ rất tốn thời gian, công sức.
Khi ấy ngành THADS chưa chuyển đổi số toàn diện như hiện nay, cũng chưa có thông báo điện tử qua ứng dụng VNeID. Với nền tảng đào tạo chuyên nghiệp về công nghệ thông tin, anh Kiên đã viết một phần mềm để trong thời gian ngắn có thể ban hành số lượng lớn thông báo. Thay vì mất 1 – 2 ngày để xử lý hết lượng văn bản cần thiết thì chỉ mất vài chục phút là hoàn thành, sau đó trích xuất địa chỉ của các đương sự và gửi thư bảo đảm qua bưu điện.
Tuy nhiên, kết quả không khả quan. Phần lớn thư bị trả về, lý do không tìm được địa chỉ, không có người nhận. Một số ít báo phát thành công nhưng sau cũng không ai liên hệ lại và không có đơn yêu cầu THA. Vụ việc gần như không tiến triển.
Bi hài chấp hành viên bị đương sự “báo công an”
Gửi thư truyền thống không hiệu quả, anh Kiên đã tìm lại những điều tra viên trước đây tham gia vụ án để hỏi về người bị hại nhưng mấy năm trôi qua, thông tin còn lại cũng rất ít ỏi. Những số điện thoại do các điều tra viên nhiệt tình hỗ trợ tìm giúp thì một số không liên lạc được, một số thay đổi người sử dụng.
“Có ít số gọi được thì họ lại không tin tôi là chấp hành viên thật. Họ là nạn nhân từng bị lừa qua mạng nên rất cảnh giác. Có người mới nghe đã dập máy luôn, chặn số. Có người quát nạt, mắng mỏ đủ điều. Đặc biệt có trường hợp mới nghe đã báo công an luôn là số điện thoại lừa đảo”, anh Kiên nhớ lại.
Tiếp nhận những cuộc gọi “điều tra” từ xa của các đồng chí công an, anh Kiên bất đắc dĩ “dở khóc dở cười”. Chấp hành viên kể: “Lúc đó tôi cũng phải nghĩ hết cách để chứng minh mình đúng là chấp hành viên của cơ quan THADS tỉnh Hà Tĩnh. Có đồng chí vẫn không tin, yêu cầu tôi phải đăng số điện thoại trên cổng thông tin điện tử của cơ quan để họ gọi xác minh; thậm chí yêu cầu gửi cả email công vụ. Khi xác minh người thật việc thật, họ mới nói với người bị hại đúng thật cơ quan THA gọi thông báo nhận tiền bồi thường”.
Từ đây anh Kiên bắt đầu liên hệ được với một số người bị hại và hướng dẫn làm hồ sơ. Nhưng nhiều ngày vất vả cũng mới chi trả được cho vài người. Nếu cứ tiếp tục như vậy sẽ khó giải quyết dứt điểm vụ án.
Anh đã đề xuất lãnh đạo cơ quan THADS tỉnh ban hành công văn đề nghị phối hợp với UBND, công an, đoàn thanh niên... các xã/phường nơi có địa chỉ của đương sự. Số lượng lớn công văn này cũng dùng phần mềm để ban hành đồng loạt trong thời gian ngắn.
“Đóng gói” hồ sơ trả tiền từ xa
Công văn đề nghị phối hợp gửi đi khắp nơi và hiệu quả tăng rõ rệt. Với sự hỗ trợ của các lực lượng cơ sở tại nhiều tỉnh, thành, thông tin số điện thoại của nhiều đương sự được tìm thấy. Các đương sự đều ở xa, số tiền bồi thường có khi không đủ chi phí đi lại nếu đến làm thủ tục trực tiếp tại cơ quan THA. Chấp hành viên đã hướng dẫn người dân làm các thủ tục từ xa và chuyển tiền qua tài khoản ngân hàng.
Vất vả mới tìm được người nhận tiền, đến công đoạn trả tiền cũng không đơn giản. Đa số nạn nhân trong những vụ lừa đảo qua mạng như này đều có hoàn cảnh khó khăn, hiểu biết pháp luật còn hạn chế. Một số người là đồng bào dân tộc thiểu số ở miền múi, có người không biết chữ. Nhiều người không có tài khoản ngân hàng, đặc biệt sau khi bị lừa thì sợ quá không dám dùng luôn.
Dù trong thông báo gửi đi, chấp hành viên đã hướng dẫn hồ sơ rất cụ thể nhưng không có trường hợp nào tự làm được. Qua từng bước phối hợp với nhiều bên, chấp hành viên đã lần lượt “đóng gói” hồ sơ cho từng trường hợp.
Ai có zalo thì soạn sẵn đơn gửi qua zalo, người nhận chỉ việc in ra gửi lại. Ai không có zalo thì gửi bưu điện đến tận nơi, người nhận chỉ việc kí tên rồi gửi ngược lại. Gần như không ai có bản án để gửi kèm theo quy định, cơ quan THA đã chủ động sao y bản án để hoàn tất hồ sơ giúp người dân.
Đến công đoạn trả tiền, ai có số tài khoản thì gửi qua tài khoản. Ai không có thì làm các thủ tục ủy quyền. Mục đích là tạo điều kiện thuận lợi tối đa để người dân được nhận bồi thường kịp thời và đúng quy định. Dù vậy vẫn có người chê làm hồ sơ mất công, còn nói tiền bồi thường ít quá, “cho luôn” cơ quan THA. Với trường hợp này, chấp hành viên lại phải giải thích, thuyết phục họ nhận tiền.
Theo anh Kiên, mặc dù chấp hành viên đã rất nỗ lực nhưng quá trình tìm kiếm người được THA và trả được tiền cho họ trong vụ này cũng kéo dài gần hai năm. Có những địa bàn giao thông không thuận lợi, thông báo gửi đi đến các đầu mối “trung chuyển”, vài tháng sau mới đến được tay người nhận.
“Khi làm vụ này, tôi gần như không quan tâm giờ hành chính hay ngày nghỉ. Có người ngày đi làm, đến đêm mới có thời gian gọi điện. Nhiều người gọi trao đổi qua lại cả tháng cũng không biết tên chấp hành viên. Nhưng bất kể ngày đêm, cứ mỗi cuộc điện thoại đến là tôi thấy mừng, chỉ mong nhanh chóng giải quyết được việc cho họ”, anh Kiên chia sẻ.
"Nhiều khoản tiền bồi thường rất nhỏ, đôi khi chỉ một triệu đồng, chi phí đi lại của đương sự còn tốn kém hơn. Nhưng nguyên tắc của THADS là đưa bản án vào đời sống thực tế. Quyền lợi hợp pháp của người dân dù nhỏ vẫn phải được bảo đảm trọn vẹn. Tôi kiên trì trong vụ án này để khẳng định sự nghiêm minh của pháp luật, chứ không đơn thuần chỉ là giải quyết xong một tập hồ sơ".
"Công tác dân vận của Chấp hành viên bắt đầu ngay từ tiếng nhấc máy e dè của đương sự; thay vì đọc nguyên xi quy định pháp luật khô khan với những người vừa chịu cú sốc lừa đảo, tôi phải nhẫn nại dùng ngôn ngữ đời thường nhất để gỡ rối tâm lý, đơn giản hóa thủ tục hành chính nhất có thể, qua đó thuyết phục bà con hiểu rằng Nhà nước đang nỗ lực tối đa để bảo vệ tài sản chính đáng của họ".
Chấp hành viên Nguyễn Trần Kiên
Hành trình tìm người được thi hành án luôn muôn màu muôn vẻ. Ngay cả đối với những vụ việc có ít đương sự, thách thức đối với chấp hành viên cũng không dễ dàng hơn. Kỳ 2: “Chìa khóa” hồi ức nơi đại ngàn