Hơn 700 MW điện mặt trời mái nhà (ĐMTMN) đã được đưa vào vận hành ở miền Bắc. Với doanh nghiệp, những hệ thống này đang tạo ra khoản tiết kiệm hàng tỷ đồng mỗi tháng. Kết quả này cho thấy Việt Nam có thể tích hợp nhiều mục tiêu trong cái nhìn mới về sử dụng năng lượng hiệu quả.
Theo Tổng giám đốc Tổng công ty điện lực miền Bắc (EVNNPC) Nguyễn Đức Thiện, miền Bắc tiếp tục là khu vực có tốc độ tăng trưởng phụ tải cao. Sự xuất hiện ngày càng nhiều khách hàng sử dụng điện lớn là tín hiệu tích cực cho phát triển kinh tế, nhưng cũng là một áp lực đặt ra cho ngành điện, khiến cho việc phổ biến, tuyên truyền tiết kiệm điện và sử dụng năng lượng hiệu quả càng phải được đặt ra nhằm cung ứng đủ điện cho nền kinh tế và sinh hoạt của nhân dân.
Tuy nhiên, khái niệm sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả giờ đã được mở rộng hơn, không chỉ mang ý nghĩa là doanh nghiệp (DN) sử dụng ít điện hơn. Một cách tiếp cận khác là sử dụng điện hiệu quả hơn và chủ động tạo ra một phần nguồn điện phục vụ chính nhu cầu của mình. Đây là điểm mà điện mặt trời mái nhà (ĐMTMN) có thể bổ trợ cho mục tiêu tiết kiệm điện.
Ông Hoàng Việt Dũng - Phó Trưởng phòng Hiệu quả năng lượng và Chuyển đổi xanh (Cục Đổi mới sáng tạo, Chuyển đổi xanh và Khuyến công, Bộ Công Thương) cũng cho rằng, nhu cầu năng lượng ở Việt Nam dự kiến sẽ tiếp tục tăng trưởng ở mức cao trong nhiều năm tới để đáp ứng yêu cầu tăng trưởng 2 con số.
“Nếu chúng ta không sử dụng năng lượng hiệu quả, áp lực đầu tư vào nguồn điện, lưới điện và nhiên liệu sẽ ngày càng lớn. Ngược lại, chỉ cần nâng cao hiệu suất sử dụng năng lượng trong các nhà máy, tòa nhà, phương tiện giao thông và trong sinh hoạt hằng ngày, chúng ta có thể giảm đáng kể nhu cầu năng lượng, qua đó giảm áp lực lên hệ thống cung ứng năng lượng quốc gia” - ông Dũng nói.
Công ty TNHH TNHH FLAT (Việt Nam) là một điển hình về nâng cao hiệu suất sử dụng năng lượng trong các nhà máy. Theo ông Phan Văn Dương - quản lý điện của FLAT (Việt Nam), cùng với ĐMTMN, Công ty đã sử dụng nhiều biện pháp để thực hiện sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả. Cụ thể, FLAT (Việt Nam) tích hợp các nguồn điện, từ ĐMTMN, tuabin phát điện thu từ nguồn nhiệt dư để tận dụng hiệu quả hơn nguồn điện phục vụ nhà máy.
Ông Jørgen Søndergård Hvid - Cố vấn dài hạn của Chương trình Hợp tác đối tác năng lượng Việt Nam - Đan Mạch nhận định, ĐMTMN đúng là một giải pháp thường thấy khi nhắc đến sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả trong các DN công nghiệp Việt Nam. Lý do, theo ông Jørgen Søndergård Hvid, có thể bởi hiệu quả từ ĐMTMN dễ nhận thấy và dễ đo đạc.
Vị cố vấn phân tích, thực ra, so với nhiều giải pháp khác, ĐMTMN đơn giản hơn. DN lắp đặt hệ thống trên mái và sử dụng. Mỗi ngày, họ sẽ nhìn thấy hệ thống sản sinh ra bao nhiêu điện, tiết kiệm được bao nhiêu chi phí. Chưa kể, thương hiệu DN sẽ được nâng tầm thông qua những hình ảnh ấn tượng về hệ thống ĐMTMN trên các ấn phẩm quảng bá.
Bên cạnh đó, ĐMTMN có khả năng ứng dụng tại hầu hết các cơ sở công nghiệp, bởi nhà máy nào cũng có sẵn mái và bức xạ mặt trời trên mái. Dù cường độ bức xạ tại miền Nam có phần nhỉnh hơn, nhưng ngay cả ở miền Bắc, mô hình này vẫn hấp dẫn đối với DN.
“Một điểm thú vị khác là thời gian hoàn vốn của các hệ thống điện mặt trời thực tế khá dài so với tiêu chuẩn thông thường của các DN công nghiệp - thường rơi vào khoảng 5 năm - nhưng cũng không ngăn cản họ đầu tư. Điều này cho thấy DN sẵn sàng chi cho hiệu quả năng lượng miễn là có cơ sở chắc chắn cho thấy lợi ích tương xứng với chi phí bỏ ra. Xu hướng này là một tín hiệu tích cực” - ông Jørgen Søndergård Hvid nói.
Có thể khẳng định, điện mặt trời không đứng riêng lẻ mà nằm trong một hệ thống giải pháp tổng thể gồm tiết kiệm điện, nâng cao hiệu suất thiết bị, sử dụng nguồn điện tại chỗ và quản lý phụ tải. Đây chính là cách để giá trị của nguồn năng lượng tái tạo được phát huy đầy đủ.
Khi số lượng hệ thống tăng lên, giá trị của ĐMTMN cũng thay đổi về quy mô. Từ góc độ một hộ dân, đó là một hệ thống vài kWp, từ góc độ một nhà máy, có thể là hàng chục MW. Nhưng khi hàng nghìn khách hàng cùng đầu tư, tổng công suất lên tới hàng trăm MW, các hệ thống ấy tạo thành một nguồn lực đáng kể cho hệ thống điện.
ĐMTMN tự sản xuất, tự tiêu thụ cũng có thể đạt được mục tiêu lớn hơn bảo đảm cung ứng điện. Bởi theo ông Nguyễn Đức Thiện, ĐMTMN kết hợp hệ thống lưu trữ năng lượng sẽ tác động rất tích cực đến việc sử dụng điện tiết kiệm, hiệu quả.
Một trong những vấn đề đặt ra khi ĐMTMN phát triển nhanh là tính biến động của nguồn điện. Sản lượng điện thay đổi theo thời tiết và theo mùa. Tại một doanh nghiệp có hệ thống quy mô lớn, những ngày nắng tốt có thể phát khoảng 50.000 kWh/ngày, nhưng ngày thời tiết kém thuận lợi chỉ đạt khoảng 35.000-40.000 kWh; vào mùa đông, sản lượng giảm xuống khoảng 10.000-20.000 kWh/ngày.
Điều đó cho thấy dư địa phát triển trong tương lai không chỉ nằm ở việc có thêm bao nhiêu MW công suất. Một phần quan trọng nằm ở khả năng sử dụng nguồn điện ấy hiệu quả hơn. Hệ thống lưu trữ năng lượng bằng pin (BESS) có thể tạo thêm không gian cho điều đó.
Quản lý điện của Công ty Ngân Long cho biết, doanh nghiệp đang đánh giá tính khả thi của BESS, trong đó phương án được quan tâm là sạc pin vào giờ thấp điểm khi giá điện thấp, sau đó sử dụng vào giờ cao điểm để giảm chi phí điện. Hầu hết các doanh nghiệp lắp ĐMTMN đều cho rằng, việc sử dụng BESS là phương án tối ưu cho việc sử dụng hiệu quả năng lượng, nhất là trong giai đoạn nhu cầu sử dụng điện đang tăng lên.
Từ thực tế các doanh nghiệp đang triển khai, ĐMTMN có thể được đặt trong một bức tranh rộng hơn về sử dụng năng lượng hiệu quả. Ở Ngân Long, nguồn điện được phát trên mái được dùng trực tiếp vì nhà máy vận hành ba ca; đồng thời doanh nghiệp tối ưu động cơ bằng biến tần và thay thế phần lớn hệ thống chiếu sáng bằng LED; Ở FLAT (Việt Nam), điện mặt trời được kết hợp với thu hồi nhiệt dư để có thể có thêm các nguồn điện cung ứng cho sản xuất;
Ở Khu công nghiệp Hải Hà, mục tiêu được đặt vào nguồn điện xanh phục vụ trực tiếp các doanh nghiệp trong khu công nghiệp, giúp các doanh nghiệp có thêm lợi thế với đối tác quốc tế;
Do đó, nếu điện mặt trời là bước đầu để tạo ra nguồn điện sạch tại chỗ, thì lưu trữ có thể là bước tiếp theo để tăng giá trị của nguồn điện đã tạo ra, giúp cho doanh nghiệp thực hành sử dụng năng lượng hiệu quả hơn.
Một cách nhìn khác về hiệu quả năng lượng
Chỉ thị 10/CT-TTg của Thủ tướng Chính phủ về tiết kiệm điện và phát triển ĐMTMN không chỉ có ý nghĩa ở việc thúc đẩy thêm các hệ thống ĐMTMN. Quan trọng hơn, chính sách đang góp phần thúc đẩy một cách tư duy mới về sử dụng năng lượng “tiết kiệm không chỉ là tiêu thụ ít hơn, mà còn là sử dụng hiệu quả hơn và chủ động hơn về nguồn điện”.
Ông Nguyễn Đình Hiệp, Chủ tịch Hội Khoa học và Công nghệ sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả Việt Nam cho rằng, hoạt động tiết kiệm năng lượng nói chung và tiết kiệm điện nói riêng gần như là một hoạt động thường xuyên liên tục và phải có tính chất đồng bộ bao gồm tất cả các khâu từ khai thác tài nguyên, sản xuất điện, truyền tải điện, phân phối cho đến người tiêu dùng.
Trong cách tiếp cận ấy, những tấm pin trên mái nhà không đơn thuần tạo thêm một nguồn điện sạch. Chúng đang thay đổi cách doanh nghiệp sử dụng năng lượng, từ chỗ chỉ là khách hàng nhận điện từ hệ thống sang chủ động tạo ra một phần nguồn điện cho chính hoạt động sản xuất của mình. Và khi hàng nghìn doanh nghiệp cùng làm điều đó, câu chuyện không còn chỉ nằm trên từng mái nhà mà còn trở thành một phần của bài toán sử dụng năng lượng hiệu quả của cả nền kinh tế. Điều này cũng góp phần tăng hiệu quả sử dụng nguồn điện và chủ động một phần nguồn cung tại chỗ.
Ông Vũ Thế Thắng, Phó Trưởng ban Kinh doanh Tổng công ty Điện lực TP Hà Nội khẳng định: "Việc phát triển điện mặt trời mái nhà không chỉ là giảm tiền điện, mà còn hướng tới việc chủ động một phần nguồn điện tại chỗ, nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng và góp phần giảm phát thải"
Tuy nhiên, ông Jørgen Søndergård Hvid đặc biệt nhấn mạnh, doanh nghiệp tuyệt đối không nên rơi vào "bẫy" với suy nghĩ "lắp điện mặt trời là xong chuyện". Dư địa để cải thiện hiệu quả sử dụng năng lượng còn rất lớn. Lợi ích kinh tế mang lại từ các hành động tiếp theo sẽ lớn hơn nhiều. Ông Jørgen Søndergård Hvid khẳng định, vẫn còn nhiều khía cạnh khác, những cơ hội thậm chí còn lớn hơn để cắt giảm tiêu thụ năng lượng.
“Theo báo cáo của chúng tôi, một tỷ trọng lớn các dự án được đề xuất liên quan đến tinh chỉnh hệ thống điều khiển. Đây chính là điểm thường xuyên tạo ra các lợi ích kép cho doanh nghiệp” - vị cố vấn nói. Theo đó, với phương thức cải thiện theo phương án tinh chỉnh hệ thống điều khiển, doanh nghiệp không chỉ đạt được hiệu suất năng lượng tốt hơn mà còn nâng cao khả năng kiểm soát toàn bộ dây chuyền.
Ông Hoàng Việt Dũng nhận định, trong dài hạn, tiết kiệm năng lượng không phải là "thắt lưng buộc bụng" hay cắt giảm tiêu dùng một cách cơ học, mà là sử dụng một cách thông minh, hiệu quả hơn. Đây là giải pháp bền vững nhất giúp Việt Nam vừa phát triển kinh tế nhanh, vừa giữ vững chủ quyền và an ninh năng lượng trước mọi biến động của khí hậu toàn cầu.