Người giữ “hồn” câu hát Lải Lèn

(PLO) -Cụ Ngoãn cho hay, thể lệ truyền khẩu điệu múa hát Lải Lèn đã khác trước. Trước kia, thầy dạy chỉ được truyền khẩu Lải Lèn cho con gái làng chứ không dạy cho nàng dâu. Thế nhưng, khi dạy xong, các con gái làng đi lấy chồng nơi khác, bỏ lại câu hát dở dang.
Người giữ “hồn” câu hát Lải Lèn Cụ Ngoãn hát múa Lải Lèn

Trước thực tế đó, các cụ “chuyển kênh” chỉ chọn con dâu, con trai trong làng để truyền khẩu Lải Lèn. “Nàng Lải” năm xưa nay đã ngoài 80 vẫn gồng mình chạy đua với thời gian, nhiệt tâm níu giữ vốn hát cổ. 

Trải qua bao năm chiến tranh cùng thăng trầm cuộc sống, những câu hát, điệu múa cổ dần bị rơi rụng, thất lạc, đứt gãy. “Nàng Lải” năm xưa cứ gồng mình chạy đua với thời gian“cuối dốc cuộc đời”, nhiệt tâm níu giữ vốn cổ. Bởi cụ lo sợ khi cụ khuất núi, chẳng biết làng này có ai còn hát Lải Lèn?

Câu hát, điệu múa nghìn năm

Những câu hát Lải Lèn trầm bổng vang lên hòa quyện tiết trời cuối thu mát rượi khiến làng Nội (xã Bắc Lý, Lý Nhân, Nam Hà) yên bình đến nao lòng. Trong ngôi nhà nhỏ, cụ Nguyễn Thị Ngoãn, 82 tuổi, luyện giọng và tập múa với câu hát “đặc sản” của làng cũng như của Nam Hà. Đôi chân gân guốc mải mê xoay vòng. Đôi tay nhịp nhàng quyện với điệu nhạc. Cụ Ngoãn “phiêu” cùng Lải Lèn như đang nhớ về tuổi thanh xuân thời xa vắng. 

Không phải ngẫu nhiên, cụ Ngoãn được người làng tôn vinh là “báu vật sống” của làng. Tuổi bát thập, cụ Ngoãn vẫn còn nhớ vanh vách những điệu hát cổ, dù lời văn không dễ nhớ, dễ hiểu. Chẳng nhạc đệm, chỉ có giọng hát với kỹ thuật lấy hơi, nhả chữ, cụ cất giọng: “Đêm chàng chuông kêu la mậu rạng/ Đội ơn chức trọng là múa vong/ Trăm quan tiền thưởng là trả công/ Chức trọng là múa vong đời đời”...

Nhắc đến điệu múa hát có từ nghìn năm trước, ánh mắt mờ đục của cụ Ngoãn chợt lấp lánh. Cụ hào hứng kể: cách đây hơn 1.000 năm, tổng Yên Trạch, phủ Nam Xang (nay là 3 làng: Yên, Đọ, Nội ở Bắc Lý, Lý Nhân) là vùng đất ven sông Hồng nước ngập mênh mông, lau sậy um tùm. Vào thế kỷ thứ VI, Triệu Quang Phục lúc đó đang giúp Lý Nam Đế đánh đuổi giặc Lương đã lấy đầm Dạ Trạch (nay thuộc Châu Giang, Hưng Yên) làm căn cứ chống giặc. 

Nằm ở vị trí cách đầm Dạ Trạch không xa, lại tiện sông nước, việc đi lại thuận lợi, tổng Yên Trạch được Triệu Quang Phục chọn làm vành đai bảo vệ, tiếp tế cho vùng căn cứ. Sau khi chiến thắng giặc Lương, lên ngôi vua, Triệu Việt Vương đã về thăm lại vùng đất Yên Trạch. Nhân dân mừng rỡ đón rước. Múa hát Lải Lèn là một trong những nghi thức long trọng đó. 

Sau khi vua mất, người dân trong 3 làng cùng lập đền thờ, quanh năm hương khói. Múa hát Lải Lèn và nghi lễ dâng rượu đón mừng chính thức trở thành tục múa hát thờ thần. Cùng đó, tục chạy ngựa, bơi chải cũng trở thành tích trò diễn xướng nhằm mô tả tái hiện những cuộc chiến, những thắng lợi của vua tôi họ Triệu.

Sau khi có đình làng riêng rẽ cùng thờ chung Triệu Việt Vương, dân ba làng đã đặt ra lệ phân định những nghi lễ mà mỗi làng phải đảm nhiệm cho chu đáo. Lâu dần, lệ phân định đó đã trở thành câu ca truyền tụng của dân cư khắp cả vùng: “Làng Đọ bơi thuyền, làng Yên chạy ngựa, làng Nội múa hát Lải Lèn”.

Cụ bảo, mỗi lần gần Tết, cả làng vui như trẩy hội. Làng chọn ra 12 cô gái và 8 thanh niên “18 trăng tròn” vào đội múa hát Lải Lèn. Sau việc nhà nông, tối đến, những nam thanh, nữ tú này lại tụ họp ở đình để được các cụ dạy múa hát.  Tối mồng 2 tết, mọi nghi thức, giai điệu, lời ca được ôn luyện thật kỹ, thật nhuyễn, chuẩn bị cho ngày mồng 3 chính hội. Múa hát Lải Lèn được trình diễn tại đình làng Nội. 

Trước đây làng có 5 người còn nhớ điệu Lải Lèn, nay chỉ còn 2 

Nỗi lo câu hát dở dang

Đẫm mình trong không khí cả làng vang lên câu hát cổ, lên 10 tuổi, cô bé Ngoãn đã thuộc lòng những lời hát  “học lỏm” được từ mẹ và các cô, các chị trong làng. Đến tuổi trăng rằm, cô gái Ngoãn trở thành “Nàng Lải” tham gia những cuộc diễn xướng múa hát trong hội làng, hội tỉnh.

Mỗi cuộc diễn xướng, thiếu nữ Ngoãn lại xếp những bộ áo nâu đẫm mùi bùn. Ngoãn khoác lên mình bộ trang phục đẹp mắt: quần the, áo lụa đỏ 8 vạt, đầu vấn khăn nhung, chân đi hài trắng biến thành “nàng Lải” dịu dàng, e ấp. 

Cụ bảo: “Với mỗi người, những câu hát dân ca như đã trở thành một miền kí ức không thể quên, để rồi nó trở thành nhịp cầu đưa người ta trở về với tuổi thơ. Trời đã se cho tôi bén duyên với Lải Lèn, tôi lại được thừa hưởng cả một gia tài bài hát cổ. Dẫu chẳng sang giàu nhưng tôi rất hài lòng. Tôi chỉ lo chúng bị thất truyền thôi”. 

Đang hào hứng, giọng cụ Ngoan chợt trùng xuống: “Trải qua bao năm chiến tranh cùng những thăng trầm cuộc sống, những câu hát, điệu múa cổ dần bị rơi rụng, thất lạc, đứt gãy. Sau khi tỉnh nhà tái lập, năm 1999, cùng với nhiều miền dân ca đặc sắc của quê hương Núi Đọi, Sông Châu, múa hát Lải Lèn thêm một lần được tôn vinh, được ca tụng. Những cảnh múa hát được dựng lại, được ghi hình và lưu truyền rộng rãi với khách gần, khách xa. Khỏi phải nói niềm vui của người dân nơi đây. 

Thế nhưng, niềm vui ấy cũng chưa tày ngang, tục múa hát Lải Lèn hiếm khi hiện hữu trong những dịp hội làng. Câu hát Lải Lèn nổi tiếng nhưng thực ra rất ít người biết đến, chả nói đâu xa ngay cả chính quyền địa phương cũng chẳng mặn mà. Mà ít quan tâm thì làm sao có đầu tư kinh phí để truyền dạy, duy trì”. 

Cụ Ngoãn ngậm ngùi: “Vài năm trước, làng có 5 cụ còn nhớ điệu hát này. Nhưng bây giờ, 3 cụ đã về với tổ tiên, hiện giờ chỉ còn tôi và cụ Lưu Thị Ngần nữa còn nhớ điệu hát này”. Cả hai cụ đều gần đất xa trời. “Nàng Lải” sợ ngày nào đó, những vần thơ cổ ăm ắp tình người bị mất đi. Họ thấy mình phải có trách nhiệm giữ gìn nét tinh hoa của ông cha.

“Nàng Lải” đã kiên trì tập hợp những câu hát sâu lắng đầy nghĩa tình. Cụ hát tới đâu, con cháu vội ghi tới đó. Sau khi lưu được gần 30 điệu hát, múa cổ, cụ Ngoãn cùng “Nàng Lải” khác cùng nhau truyền khẩu cho nam, nữ trong làng. 

Cụ Ngoãn cho hay, thể lệ truyền khẩu điệu múa hát Lải Lèn đã khác trước. Trước kia, thày dạy chỉ được truyền khẩu Lải Lèn cho con gái làng chứ không dạy cho nàng dâu. Thế nhưng, khi dạy xong, các con gái làng đi lấy chồng nơi khác, bỏ lại câu hát dở dang. Trước thực tế đó, các cụ “chuyển kênh” chỉ chọn con dâu, con trai trong làng để truyền khẩu Lải Lèn. “Nàng Lải” năm xưa cứ gồng mình chạy đua với thời gian “cuối dốc cuộc đời”, nhiệt tâm níu giữ vốn cổ. Dù hai “cụ giáo” chẳng được một đồng học phí.

Hiện, trong làng có khoảng 30 nam nữ biết hát Lải Lèn. Điều này khiến cụ Ngoãn nửa mừng, nửa lo. Mừng vì số lượng, nhưng chất lượng ra sao lại là việc đáng bàn. Cuộc sống mới với những thú thưởng thức mới thì Lải Lèn trở thành câu ca của những người hoài cổ. Thế hệ trẻ ngày nay không mấy ai mặn mà với điệu hát này. Chưa nói tới, lời cổ rất khó thuộc, khó hát. Việc tập luyện cho thế hệ trẻ khá vất vả, cần phải kiên trì, cách luyến láy câu từ, âm điệu phải thật chuẩn ngay từ đầu.

Tập hát đúng giai điệu bài hát phải mất khá nhiều thời gian, có khi lên tới 10 ngày người học mới hát đúng được. Hơn nữa, bây giờ, lễ hội làng hiếm khi hát múa Lải Lèn. Ít có đất dụng võ, các thế hệ trẻ chẳng thiết tha với Lải Lèn. Cụ thở dài, ưu tư: “Khi chúng tôi khuất núi, chẳng biết làng này có ai còn hát Lải Lèn”?  

…Những con đường làng vàng ruộm nắng, câu hát Lải Lèn trầm bổng vang lên trên cánh đồng bát ngát. Nơi đó, có một “nàng Lải” gần đất xa trời gắn cả đời, gồng mình níu giữ những…hồn Việt, hương xưa.

 "Lải" là từ dùng để chỉ các cung nữ múa hát chúc rượu cho vua, còn “lèn” là điệu múa của các cung nữ đó. Múa hát Lải Lèn là một loại hình ca múa dân gian lâu đời với những trình thức, khúc thức rất độc đáo, được kết hợp múa hát liên tục (miệng hát, tay múa và chân giậm theo nhịp điệu), gồm có 32 làn điệu.
Mỗi bài là một làn điệu khác nhau và mỗi làn điệu ấy lại nhằm diễn đạt một nội dung hay ý nghĩa riêng. Hát Lải Lèn không có nhạc làm nền mà người biểu diễn chỉ dùng đôi sênh phách tre gõ theo lời ca, lúc trầm, lúc bổng.
Thùy Dương
Cùng chuyên mục

Đọc thêm

Nam Á Bank: “Cố” giải ngân khi không có mặt bên thế chấp?

Nam Á Bank: “Cố” giải ngân khi không có mặt bên thế chấp?
(PLVN) - Kết quả tư vấn xác thực chữ ký vào ngày 17/9/2020 về một hợp đồng tín dụng tại Ngân hàng Thương mại Cổ phần Nam Á (Nam Á Bank) cho thấy, chữ ký ở mục “Đại diện bên thế chấp” có dấu hiệu bị làm giả. Có thủ tục liên quan hợp đồng tín dụng này được thực hiện khi không có sự hiện diện của bên thế chấp tài sản.

Nhà đầu tư cần cẩn trọng khi trái phiếu doanh nghiệp tăng trưởng nóng

Nhà đầu tư cần cẩn trọng khi trái phiếu doanh nghiệp tăng trưởng nóng

(PLVN) - Hiện nay trên thị trường, các doanh nghiệp đang có xu hướng tăng huy động vốn từ phát hành trái phiếu doanh nghiệp (TPDN) khiến thị trường TPDN có dấu hiệu tăng trưởng nóng. Bộ Tài chính khuyến cáo các nhà đầu tư cá nhân phải cân nhắc về các rủi ro khi đầu tư TPDN, thận trọng đối với việc chào mời và cam kết lãi suất cao.

Đưa thêm hơn 340 công dân Việt Nam từ Mỹ về nước

Đưa thêm hơn 340 công dân Việt Nam từ Mỹ về nước
(PLVN) - Trong các ngày 19-20/9, các cơ quan chức năng Việt Nam, các cơ quan đại diện Việt Nam tại Mỹ, hãng Hàng không Quốc gia Việt Nam đã phối hợp với các cơ quan chức năng Mỹ đưa hơn 340 công dân Việt Nam trở về nước an toàn. 

José Aldo – Võ sĩ hạng lông vĩ đại nhất trong lịch sử võ thuật tổng hợp (Kỳ cuối)

José Aldo – Võ sĩ hạng lông vĩ đại nhất trong lịch sử võ thuật tổng hợp (Kỳ cuối)
(PLVN) - José Aldo cựu vô địch hạng lông UFC ba lần, hai lần là nhà vô địch không thể tranh cãi và một lần là nhà vô địch tạm thời. Tính đến ngày 25 tháng 8 năm 2020, anh đứng thứ 7 trong bảng xếp hạng UFC Bantamweight và đứng thứ 14 trong Bảng xếp hạng hạng lông của UFC. Được mệnh danh là kẻ cứ bước lên võ đài là chiến thắng, tuy vậy thực tế José Aldo cũng có nhiều thất bại đáng quên...

Indonesia: Phạt đào mộ nếu không đeo khẩu trang

Indonesia: Phạt đào mộ nếu không đeo khẩu trang
(PLVN) - Nhằm ngăn chặn đại dịch Covid-19 lây lan và bùng phát mạnh mẽ, Indonesia đã cho áp dụng hình phạt bắt đi đào mộ ở nghĩa trang đối với các trường hợp vi phạm quy định đeo khẩu trang. 
Những người bảo vệ trường học

Những người bảo vệ trường học

(PLVN) - Đối với nhiều thế hệ học sinh, hình ảnh bác bảo vệ nơi cổng trường trở thành một phần trong ký ức của những năm tháng trên ghế nhà trường. Họ không chỉ là những người gác cổng mà còn là người bảo vệ sự an toàn cho môi trường học đường, bảo vệ sự an toàn cho chính các em học sinh. 

Phó Thủ tướng Chính phủ chia sẻ và thăm hỏi những người bị ảnh hưởng do bão số 5

Phó Thủ tướng Chính phủ chia sẻ và thăm hỏi những người bị ảnh hưởng do bão số 5
(PLVN) -  Bão số 5 đã đổ bộ trực tiếp vào các tỉnh Quảng Trị, Thừa Thiên Huế gây gió giật mạnh, mưa lớn tại một số tỉnh, thành phố khu vực Trung Bộ. Bão, lũ làm 03 người chết, nhiều người bị thương, nhiều nhà ở của người dân bị tốc mái, hư hại, trong đó thiệt hại nặng nề nhất là tại Thừa Thiên Huế.

Bộ Chính trị cho ý kiến chuẩn bị đại hội 20 Đảng bộ trực thuộc Trung ương

Bộ Chính trị cho ý kiến chuẩn bị đại hội 20 Đảng bộ trực thuộc Trung ương
(PLVN) - Thực hiện Kết luận số 79-KL/TW, ngày 16/6/2020 của Bộ Chính trị, trong tuần đầu, đợt 3, từ ngày 14/9 đến ngày 19/9/2020, Bộ Chính trị đã làm việc tập thể và tiếp tục làm việc theo nhóm với 20 đảng bộ trực thuộc Trung ương để cho ý kiến vào dự thảo các văn kiện và phương án nhân sự cấp ủy trước khi tiến hành đại hội đảng bộ nhiệm kỳ 2020 - 2025 theo tinh thần Chỉ thị số 35-CT/TW, ngày 30/5/2019 của Bộ Chính trị.

Báo điện tử Pháp luật Việt Nam

Giấy phép xuất bản số 303/GP-BTTTT ngày 8/5/2015

Cơ quan chủ quản: Bộ Tư pháp

Tổng biên tập: Tiến sỹ Đào Văn Hội

Phó TBT: Trần Đức Vinh

Tòa soạn: Số 42/29 Nguyễn Chí Thanh, phường Ngọc Khánh, quận Ba Đình, Hà Nội

E-mail: baodientuphapluat@gmail.com

Hotline: 0353.63.63.55

Liên hệ quảng cáo: 0971.741.666‬