Kỳ lạ chuyện quanh pho tượng 'bất chấp' chất nổ trong chùa Một Cột

(PLO) - Ðến cuối năm 1954 khi thi hành hiệp định Genève, quân Pháp sửa soạn rút lui khỏi Hà Nội và miền Bắc thì có kẻ lạ mặt đặt thuốc nổ phá hủy chùa Một Cột ngày 11/9/1954 (rằm tháng Tám âm lịch). Liên Hoa Ðài bị phá hủy từ mặt sàn trở lên vì chất nổ được giấu ở dưới bát nhang. Tuy nhiên, pho tượng Quan Âm nơi đây, vẫn ngồi y nguyên ở gần ngay đấy, chỉ bị rời mấy cánh tay gỗ chắp. 
Kỳ lạ chuyện quanh pho tượng 'bất chấp' chất nổ trong chùa Một Cột Hình chùa Một Cột chụp năm 1938

Chùa Một Cột ở Hà Nội hiện nay là tên quen thuộc của Liên Hoa Ðài dựng trong khuôn viên của một quần thể kiến trúc chùa, gồm chính điện thờ Tam Bảo, nhà Tổ, nhà khách… được gọi chung là chùa Diên Hựu (lấy tên đầu của Liên Hoa Ðài). 

Chùa Một cột nổi danh vì kiến trúc độc đáo là một lầu gỗ hình vuông đặt trên một cột đá trồng giữa một hồ nước. Lầu được củng cố bằng một hệ thống con sơn xóc nách bằng gỗ. Tất cả tượng hình cho một bông sen vươn lên khỏi mặt nước, do đó mà có tên là Liên Hoa Ðài. 

Khát vọng “diên hựu”

Liên Hoa Ðài theo sử biên niên đã được dựng vào thời Lý năm 1049. Ðại Việt Sử Ký Toàn Thư ghi: 

"Mùa đông tháng 10 âm lịch, dựng chùa Diên Hựu ở vườn Tây cấm (bên phía Tây cấm thành Thăng Long). Trước đấy vua Lý Thái Tông (1028 - 1054) chiêm bao thấy Ðức Phật Quan Âm ngồi trên tòa sen, dắt vua lên tòa. Khi vua tỉnh dậy, vua đem việc đó nói với bầy tôi, có người cho là điềm không lành.

Có nhà sư Thiền Tuệ khuyên vua làm chùa, dựng cột đá ở giữa hồ, làm tòa sen của Phật Quan Âm đặt trên cột trụ như đã thấy trong mộng. Cho các nhà sư đi vòng lượn chung quanh tụng kinh, cầu cho vua trường thọ". Vì thế gọi là chùa Diên Hựu (kéo dài tuổi thọ). 

Năm 1105 vua Lý Nhân Tông lại cho sửa sang, tô điểm Liên Hoa Ðài, đào thêm hồ, xây tháp báu ở phía trước. Văn bia tháp Sùng thiện Diên Linh trên núi Ðọi (tỉnh Hà Nam) có đoạn ghi tả chùa Diên Hựu (Một Cột) ở Thăng Long như sau: 

"Ðảo ao thơm Linh Chiểu, giữa ao trồi lên một cột đá, trên cột đá hoa sen nghìn cánh xòe ra. Trên hoa dựng một ngôi đền đỏ sẫm, trong đền đặt một pho tượng Quan Âm sắc vàng. Vòng quanh ao có dãy hành lang trang trí bằng những hình vẽ bao bọc. Ngoài hành lang lại đào ao Bích Trì, mỗi phía đều bắc cầu cong để đi lại. - sân trước mặt, hai bên tả hữu xây tháp báu lưu ly...". 

Hai tháp báu này xây bằng gạch nung đất trắng, một cạnh gạch có chạm rồng (kiểu rồng thời Lý) ngoài cũng phủ men trắng mà khoảng năm 1954 đã được tìm thấy trong khuôn viên chùa Diên Hựu. Thiền sư Huyền Quang, đệ tam tổ phái Trúc Lâm thời Trần có làm thơ vịnh cảnh Diên Hựu Tự dưới trăng thu, có đề cập đến những ngọn tháp này: 

“Phương trượng đêm thu vẳng tiếng chuông, 

Lá bàng đỏ sẫm ánh trăng suông, 

Gương hồ in ngược chim đầu nóc, 

Một đôi tháp ngọc nhọn đầu vươn”.

Vua Lý Nhân Tông còn cho xây thêm một gác chuông bằng đá cao mấy trượng và đúc một quả chuông thật lớn định để treo lên, nhưng chuông rè, không kêu nên để bỏ ở thửa ruộng bên chùa. Ruộng trũng nhiều rùa, nên được gọi là chuông Qui điền. Chuông này sau Vương Thông nhà Minh bị Bình Ðịnh Vương vây hãm, phá đi để lấy đồng đúc khí giới.

Vào những ngày sóc (mồng một), ngày vọng (rằm) mỗi tháng nhà vua thường đến lễ chùa và hàng năm đến ngày Phật Ðản (mồng 8 tháng Tư âm lịch) vua đều đến dự lễ tắm Phật. Ðó là thời cực thịnh của chùa Diên Hựu. Từ đó đến nay, chùa cùng với đất nước trải qua bao cuộc thịnh suy nhưng vẫn tồn tại và đã được tu sửa nhiều lần. 

Ý niệm xây dựng chùa Một Cột có lẽ đã phát xuất từ thời Ðinh Lê, bằng chứng là ở Hoa Lư cũng có di tích của một chùa Một Cột. 

Nghệ nhân thêu Phan Văn Khoan vẽ hình Chùa Một Cột năm 1898

Những hình ảnh xưa nhất của Liên Hoa Ðài, được ghi lại là những tấm hình chụp về cuối thế kỷ 19, cho ta thấy chùa Một Cột bấy giờ trông tương tự như bây giờ, nhưng tình trạng bắt đầu hư nát và quang cảnh xung quanh khá hoang tàn. 

Ðến năm 1923 chùa Một Cột được trường Viễn Ðông Bác Cổ xây cất lại và xây bao lan bọc quanh bốn phía hồ. Nhưng cuộc trùng tu này vì thiếu kinh nghiệm nên kết quả không được mỹ mãn lắm. Kích thước thì nhỏ hẹp đi, mái cũng thấp hơn, quang cảnh có gọn gàng phong quang hơn nhưng đường nét cũng khô khan hơn. 

Bức tượng Phật thuốc nổ không thể phá hủy

Tuy nhiên từ đây trở đi nhờ phương tiện truyền thông, sách vở, báo chí hình ảnh, chùa Một Cột được phổ biến, thậm chí nha bưu điện Ðông Dương cũng dã mấy lần phát hành tem chùa, nên càng ngày kiến trúc này càng được biết đến, không những ở Việt Nam mà cả trên thế giới. Ðến cuối năm 1954 khi thi hành hiệp định Genève, quân Pháp sửa soạn rút lui khỏi Hà Nội và miền Bắc thì có kẻ lạ mặt đặt thuốc nổ phá hủy chùa Một Cột ngày 11/9/1954 (rằm tháng Tám âm lịch). 

Liên Hoa Ðài bị phá hủy từ mặt sàn trở lên vì chất nổ được giấu ở dưới bát nhang. Tuy nhiên, pho tượng Quan Âm nơi đây, vẫn ngồi y nguyên ở gần ngay đấy, chỉ bị rời mấy cánh tay gỗ chắp. Sau khi tiếp quản Hà Nội, được mấy tháng thì chính quyền tiếp quản quyết định phục hồi lại chùa và ủy nhiệm cho chuyên viên Sở Bảo tồn Cổ tích Nguyễn Bá Lăng, nghiên cứu họa đồ và điều khiển công trường. 

Họa đồ đã được nghiên cứu căn cứ theo một ảnh chụp cũ khoảng cuối thế kỷ XIX của trường Viễn Ðông Bác Cổ. Vì là ảnh chụp lập diện (géométral) nên những kích thước cũ, chiều rộng, chiều cao, độ dốc mái kể cả chi tiết tầu đao, lan can được phục nguyên một cách chính xác. Cột đá đường kính 1m20 và bộ con sơn xóc nách bên dưới vẫn được giữ nguyên, còn bên trên bình đồ vuông được phục nguyên mỗi mặt rộng 4m20, chiều cao từ sàn đến diềm mái là 2m20. 

Chi tiết trang trí trên nóc mái là đôi rồng ngoảnh cổ lại chầu mặt nguyệt, là đặc điểm trang trí từ thời cuối Lê sang Nguyễn được đắp lại như cũ. Bốn góc mái đao được làm cong hớt lên hơn trước một ít. Những hình đắp trang trí trên bốn góc đao trong hình chụp không rõ vì đã hư mòn thì được đắp lại theo hình đầu rồng lá lật như kiểu cuối thời Lê, còn thấy khá phổ thông ở các kiểu kiến trúc cổ tại miền Bắc. 

Hình chụp chùa Một Cột năm 1896

Vách gỗ bao quanh cung thờ được làm theo kỹ thuật cổ truyền là vách nong đố gỗ. Lan can được làm con tiện và cái "vỉ ruồi" trang trí ở hai đầu hồi thì được chạm theo kiểu chép ở nhà thủy tạ chùa Tam Sơn, huyện Tiên Du tỉnh Bắc Ninh. 

Bên trong, phía sau bên trên bàn thờ Ðức Quan Thế Âm, được trang trí bằng một dải ván thượng diệp chạm lưỡng long chầu nguyệt dập theo một kiểu chạm gỗ ở đình làng Ðình Bảng (Bắc Ninh). Cũng ở đây bên trên giáp mái treo tấm bảng chữ Hán "Liên Hoa Ðài". 

Và gần 1000 năm đã qua, trong tâm tưởng mỗi người Việt Nam, ai cũng biết đến hình ảnh chùa Một Cột, công trình văn hóa lịch sử đích thực kiến trúc Việt Nam. 

Có ý kiến cho rằng cột duy nhất của chùa có lúc được làm bằng cột gỗ, tuy nhiên nhiều nhân chứng lại cho rằng không có chuyện này. Tháng 5/1884, bác sĩ quân y Pháp Hocquard dạo chơi quanh Hà Nội, có ghé thăm chùa Diên Hựu, đã ghi lại chi tiết chứng minh: "Hai cụ từ giữ chùa ở trong một ngôi nhà rất ngộ nghĩnh. Nhà được xây cất trên cột đá dựng giữa một cái ao đầy bèo và sen. Trông như một cái tổ chim. Ngôi nhà được mấy thanh gỗ ngang gắn vào cột đá chống đỡ. Giống mấy cái nan ô được gắn vào cán ô".

Những tấm hình về chùa Một Cột của Hocquard, của tác giả Dieulefils, của trường Viễn Đông Bác Cổ, của bưu ảnh, chụp trong khoảng từ cuối thế kỉ 19, sang đầu thế kỉ 20, cho đến năm 1950, đều cho thấy chiếc cột đá.

Nguyễn Nam
Cùng chuyên mục

Đọc thêm

Đồng Nai bắt đầu tiêm vắc xin Covid-19 cho cán bộ, nhân viên y tế

Đồng Nai bắt đầu tiêm vắc xin Covid-19 cho cán bộ, nhân viên y tế
(PLVN) - Ngày 22/4, liều vắc xin phòng COVID- 19 đầu tiên được mang từ Trung tâm kiểm soát bệnh tật (CDC) Đồng Nai đến Bệnh viện Phổi Đồng Nai (nơi tiếp nhận cách ly điều trị cho những trường hợp dương tính với COVID- 19) để tiến hành tiêm chủng cho cán bộ, nhân viên y tế.

Nụ hôn của biển “gánh” cả Hà Nội vào hè

Nụ hôn của biển “gánh” cả Hà Nội vào hè
(PLVN) - Cứ đến độ tháng 3, tháng 4 âm lịch hàng năm, ở nhiều góc phố cổ Hà Nội, người ta lại túm năm tụm ba bên những gánh hàng có chậu sứa đỏ au. Với những người mê món ăn này, chẳng sai khi nói rằng miếng sứa thanh mát, mềm dịu như một nụ hôn của biển giữa tiết trời hanh hao cuối đông đầu hạ đã “gánh” cả Hà Nội vào hè. 

Tiếp tục mở rộng điều tra vụ án liên quan Trương Châu Hữu Danh

Tiếp tục mở rộng điều tra vụ án liên quan Trương Châu Hữu Danh
(PLVN) - Tại họp báo quý I/2021 của UBND TP Cần Thơ, Đại tá Hồ Trung Lập, Phó Giám đốc Công an TP Cần Thơ cho biết, vụ án  liên quan Trương Châu Hữu Danh vẫn đang được mở rộng điều tra. Dự kiến sẽ kết thúc điều tra, chuyển sang VKSND đề nghị truy tố các bị can vào tháng 7/2021.


Đảm bảo an toàn điện ở Thủ đô trong các ngày lễ lớn

Đảm bảo an toàn điện ở Thủ đô trong các ngày lễ lớn
(PLVN) - Tổng công ty Điện lực TP Hà Nội (EVNHANOI) đã lập phương án tổ chức trực và xử lý sự cố, sửa chữa điện 24/24h sẵn sàng đảm bảo cung ứng điện tuyệt đối an toàn, liên tục và chất lượng cho toàn bộ địa bàn Thủ đô Hà Nội trong các ngày lễ.

Lấy ý kiến về biểu tượng tôn vinh giáo dục nghề nghiệp

Lấy ý kiến về biểu tượng tôn vinh giáo dục nghề nghiệp
(PLVN) - Bộ LĐTBXH đang lấy ý kiến về việc sử dụng chính thức 2 biểu tượng “Skilling Vietnam” và “Worldskills Vietnam” cho các hoạt động quảng bá, tuyên truyền, tôn vinh giáo dục nghề nghiệp (GDNN) và phát triển kỹ năng nghề trong và ngoài nước.

Quảng Nam: Sơ kết công tác THADS 6 tháng đầu năm

Quảng Nam: Sơ kết công tác THADS 6 tháng đầu năm
(PLVN) -Mới đây, Cục THADS tỉnh Quảng Nam đã tổ chức Hội nghị sơ kết công tác THADS, theo dõi thi hành án hành chính 6 tháng đầu năm 2021. Cục trưởng Lê Văn Chương và Phó Cục trưởng Nguyễn Hổ Hiền chủ trì hội nghị.

Sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp nghỉ phép năm bao nhiêu ngày?

Sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp nghỉ phép năm bao nhiêu ngày?
(PLVN) -Bạn Nguyễn Thành Lâm (tỉnh Hưng Yên) cho biết: Người lao động làm việc trong điều kiện bình thường được nghỉ 12 ngày phép năm. Vậy các đối tượng sĩ quan, quân nhân chuyên nghiệp, hạ sĩ quan… có được nghỉ phép năm theo số ngày như thế này không?
4 loại đất nền các nhà đầu tư nên tránh xa

4 loại đất nền các nhà đầu tư nên tránh xa

(PLVN) - Trong bối ảnh đất không thể đẻ thêm thì 'đất nền' chính là lĩnh vực được các nhà đầu tư khá yên tâm khi rót vốn. Tuy nhiên, có 4 loại đất nền  mà các nhà đầu tư nên phải tránh xa:

Báo điện tử Pháp luật Việt Nam

Giấy phép xuất bản số 303/GP-BTTTT ngày 8/5/2015

Cơ quan chủ quản: Bộ Tư pháp

Tổng biên tập: Tiến sỹ Đào Văn Hội

Phó TBT: Trần Đức Vinh

Tòa soạn: Số 42/29 Nguyễn Chí Thanh, phường Ngọc Khánh, quận Ba Đình, Hà Nội

E-mail: baodientuphapluat@gmail.com

Hotline: 0353.63.63.55

Liên hệ quảng cáo: 0888 033 376