Kỳ lạ chuyện quanh pho tượng 'bất chấp' chất nổ trong chùa Một Cột

(PLO) - Ðến cuối năm 1954 khi thi hành hiệp định Genève, quân Pháp sửa soạn rút lui khỏi Hà Nội và miền Bắc thì có kẻ lạ mặt đặt thuốc nổ phá hủy chùa Một Cột ngày 11/9/1954 (rằm tháng Tám âm lịch). Liên Hoa Ðài bị phá hủy từ mặt sàn trở lên vì chất nổ được giấu ở dưới bát nhang. Tuy nhiên, pho tượng Quan Âm nơi đây, vẫn ngồi y nguyên ở gần ngay đấy, chỉ bị rời mấy cánh tay gỗ chắp. 
Kỳ lạ chuyện quanh pho tượng 'bất chấp' chất nổ trong chùa Một Cột Hình chùa Một Cột chụp năm 1938

Chùa Một Cột ở Hà Nội hiện nay là tên quen thuộc của Liên Hoa Ðài dựng trong khuôn viên của một quần thể kiến trúc chùa, gồm chính điện thờ Tam Bảo, nhà Tổ, nhà khách… được gọi chung là chùa Diên Hựu (lấy tên đầu của Liên Hoa Ðài). 

Chùa Một cột nổi danh vì kiến trúc độc đáo là một lầu gỗ hình vuông đặt trên một cột đá trồng giữa một hồ nước. Lầu được củng cố bằng một hệ thống con sơn xóc nách bằng gỗ. Tất cả tượng hình cho một bông sen vươn lên khỏi mặt nước, do đó mà có tên là Liên Hoa Ðài. 

Khát vọng “diên hựu”

Liên Hoa Ðài theo sử biên niên đã được dựng vào thời Lý năm 1049. Ðại Việt Sử Ký Toàn Thư ghi: 

"Mùa đông tháng 10 âm lịch, dựng chùa Diên Hựu ở vườn Tây cấm (bên phía Tây cấm thành Thăng Long). Trước đấy vua Lý Thái Tông (1028 - 1054) chiêm bao thấy Ðức Phật Quan Âm ngồi trên tòa sen, dắt vua lên tòa. Khi vua tỉnh dậy, vua đem việc đó nói với bầy tôi, có người cho là điềm không lành.

Có nhà sư Thiền Tuệ khuyên vua làm chùa, dựng cột đá ở giữa hồ, làm tòa sen của Phật Quan Âm đặt trên cột trụ như đã thấy trong mộng. Cho các nhà sư đi vòng lượn chung quanh tụng kinh, cầu cho vua trường thọ". Vì thế gọi là chùa Diên Hựu (kéo dài tuổi thọ). 

Năm 1105 vua Lý Nhân Tông lại cho sửa sang, tô điểm Liên Hoa Ðài, đào thêm hồ, xây tháp báu ở phía trước. Văn bia tháp Sùng thiện Diên Linh trên núi Ðọi (tỉnh Hà Nam) có đoạn ghi tả chùa Diên Hựu (Một Cột) ở Thăng Long như sau: 

"Ðảo ao thơm Linh Chiểu, giữa ao trồi lên một cột đá, trên cột đá hoa sen nghìn cánh xòe ra. Trên hoa dựng một ngôi đền đỏ sẫm, trong đền đặt một pho tượng Quan Âm sắc vàng. Vòng quanh ao có dãy hành lang trang trí bằng những hình vẽ bao bọc. Ngoài hành lang lại đào ao Bích Trì, mỗi phía đều bắc cầu cong để đi lại. - sân trước mặt, hai bên tả hữu xây tháp báu lưu ly...". 

Hai tháp báu này xây bằng gạch nung đất trắng, một cạnh gạch có chạm rồng (kiểu rồng thời Lý) ngoài cũng phủ men trắng mà khoảng năm 1954 đã được tìm thấy trong khuôn viên chùa Diên Hựu. Thiền sư Huyền Quang, đệ tam tổ phái Trúc Lâm thời Trần có làm thơ vịnh cảnh Diên Hựu Tự dưới trăng thu, có đề cập đến những ngọn tháp này: 

“Phương trượng đêm thu vẳng tiếng chuông, 

Lá bàng đỏ sẫm ánh trăng suông, 

Gương hồ in ngược chim đầu nóc, 

Một đôi tháp ngọc nhọn đầu vươn”.

Vua Lý Nhân Tông còn cho xây thêm một gác chuông bằng đá cao mấy trượng và đúc một quả chuông thật lớn định để treo lên, nhưng chuông rè, không kêu nên để bỏ ở thửa ruộng bên chùa. Ruộng trũng nhiều rùa, nên được gọi là chuông Qui điền. Chuông này sau Vương Thông nhà Minh bị Bình Ðịnh Vương vây hãm, phá đi để lấy đồng đúc khí giới.

Vào những ngày sóc (mồng một), ngày vọng (rằm) mỗi tháng nhà vua thường đến lễ chùa và hàng năm đến ngày Phật Ðản (mồng 8 tháng Tư âm lịch) vua đều đến dự lễ tắm Phật. Ðó là thời cực thịnh của chùa Diên Hựu. Từ đó đến nay, chùa cùng với đất nước trải qua bao cuộc thịnh suy nhưng vẫn tồn tại và đã được tu sửa nhiều lần. 

Ý niệm xây dựng chùa Một Cột có lẽ đã phát xuất từ thời Ðinh Lê, bằng chứng là ở Hoa Lư cũng có di tích của một chùa Một Cột. 

Nghệ nhân thêu Phan Văn Khoan vẽ hình Chùa Một Cột năm 1898

Những hình ảnh xưa nhất của Liên Hoa Ðài, được ghi lại là những tấm hình chụp về cuối thế kỷ 19, cho ta thấy chùa Một Cột bấy giờ trông tương tự như bây giờ, nhưng tình trạng bắt đầu hư nát và quang cảnh xung quanh khá hoang tàn. 

Ðến năm 1923 chùa Một Cột được trường Viễn Ðông Bác Cổ xây cất lại và xây bao lan bọc quanh bốn phía hồ. Nhưng cuộc trùng tu này vì thiếu kinh nghiệm nên kết quả không được mỹ mãn lắm. Kích thước thì nhỏ hẹp đi, mái cũng thấp hơn, quang cảnh có gọn gàng phong quang hơn nhưng đường nét cũng khô khan hơn. 

Bức tượng Phật thuốc nổ không thể phá hủy

Tuy nhiên từ đây trở đi nhờ phương tiện truyền thông, sách vở, báo chí hình ảnh, chùa Một Cột được phổ biến, thậm chí nha bưu điện Ðông Dương cũng dã mấy lần phát hành tem chùa, nên càng ngày kiến trúc này càng được biết đến, không những ở Việt Nam mà cả trên thế giới. Ðến cuối năm 1954 khi thi hành hiệp định Genève, quân Pháp sửa soạn rút lui khỏi Hà Nội và miền Bắc thì có kẻ lạ mặt đặt thuốc nổ phá hủy chùa Một Cột ngày 11/9/1954 (rằm tháng Tám âm lịch). 

Liên Hoa Ðài bị phá hủy từ mặt sàn trở lên vì chất nổ được giấu ở dưới bát nhang. Tuy nhiên, pho tượng Quan Âm nơi đây, vẫn ngồi y nguyên ở gần ngay đấy, chỉ bị rời mấy cánh tay gỗ chắp. Sau khi tiếp quản Hà Nội, được mấy tháng thì chính quyền tiếp quản quyết định phục hồi lại chùa và ủy nhiệm cho chuyên viên Sở Bảo tồn Cổ tích Nguyễn Bá Lăng, nghiên cứu họa đồ và điều khiển công trường. 

Họa đồ đã được nghiên cứu căn cứ theo một ảnh chụp cũ khoảng cuối thế kỷ XIX của trường Viễn Ðông Bác Cổ. Vì là ảnh chụp lập diện (géométral) nên những kích thước cũ, chiều rộng, chiều cao, độ dốc mái kể cả chi tiết tầu đao, lan can được phục nguyên một cách chính xác. Cột đá đường kính 1m20 và bộ con sơn xóc nách bên dưới vẫn được giữ nguyên, còn bên trên bình đồ vuông được phục nguyên mỗi mặt rộng 4m20, chiều cao từ sàn đến diềm mái là 2m20. 

Chi tiết trang trí trên nóc mái là đôi rồng ngoảnh cổ lại chầu mặt nguyệt, là đặc điểm trang trí từ thời cuối Lê sang Nguyễn được đắp lại như cũ. Bốn góc mái đao được làm cong hớt lên hơn trước một ít. Những hình đắp trang trí trên bốn góc đao trong hình chụp không rõ vì đã hư mòn thì được đắp lại theo hình đầu rồng lá lật như kiểu cuối thời Lê, còn thấy khá phổ thông ở các kiểu kiến trúc cổ tại miền Bắc. 

Hình chụp chùa Một Cột năm 1896

Vách gỗ bao quanh cung thờ được làm theo kỹ thuật cổ truyền là vách nong đố gỗ. Lan can được làm con tiện và cái "vỉ ruồi" trang trí ở hai đầu hồi thì được chạm theo kiểu chép ở nhà thủy tạ chùa Tam Sơn, huyện Tiên Du tỉnh Bắc Ninh. 

Bên trong, phía sau bên trên bàn thờ Ðức Quan Thế Âm, được trang trí bằng một dải ván thượng diệp chạm lưỡng long chầu nguyệt dập theo một kiểu chạm gỗ ở đình làng Ðình Bảng (Bắc Ninh). Cũng ở đây bên trên giáp mái treo tấm bảng chữ Hán "Liên Hoa Ðài". 

Và gần 1000 năm đã qua, trong tâm tưởng mỗi người Việt Nam, ai cũng biết đến hình ảnh chùa Một Cột, công trình văn hóa lịch sử đích thực kiến trúc Việt Nam. 

Có ý kiến cho rằng cột duy nhất của chùa có lúc được làm bằng cột gỗ, tuy nhiên nhiều nhân chứng lại cho rằng không có chuyện này. Tháng 5/1884, bác sĩ quân y Pháp Hocquard dạo chơi quanh Hà Nội, có ghé thăm chùa Diên Hựu, đã ghi lại chi tiết chứng minh: "Hai cụ từ giữ chùa ở trong một ngôi nhà rất ngộ nghĩnh. Nhà được xây cất trên cột đá dựng giữa một cái ao đầy bèo và sen. Trông như một cái tổ chim. Ngôi nhà được mấy thanh gỗ ngang gắn vào cột đá chống đỡ. Giống mấy cái nan ô được gắn vào cán ô".

Những tấm hình về chùa Một Cột của Hocquard, của tác giả Dieulefils, của trường Viễn Đông Bác Cổ, của bưu ảnh, chụp trong khoảng từ cuối thế kỉ 19, sang đầu thế kỉ 20, cho đến năm 1950, đều cho thấy chiếc cột đá.

Nguyễn Nam
Cùng chuyên mục

Đọc thêm

Claressa Maria Shields - Người đẹp cứ bước lên võ đài là giành chiến thắng

Claressa Maria Shields - Người đẹp cứ bước lên võ đài là giành chiến thắng
(PLVN) - Claressa Maria Shields (SN 1995) là một võ sĩ quyền anh chuyên nghiệp người Mỹ. Cô nắm giữ đai vô địch thế giới ở ba hạng cân, đồng thời là nữ vô địch hạng trung không thể tranh cãi của thế giới kể từ năm 2019 và các danh hiệu hạng bán trung WBC và WBO thống nhất kể từ tháng 1/2020; trước đó là các danh hiệu WBC và IBF thống nhất của nữ từ năm 2017 đến 2018. Tính đến tháng 5/2020, cô được xếp hạng là nữ võ sĩ tốt nhất thế giới.

Tứ trấn xứ Lạng – Bài 1: Trấn Đông : Đền Cửa Đông thờ thần Bạch Đế

Tứ trấn xứ Lạng – Bài 1: Trấn Đông : Đền Cửa Đông thờ thần Bạch Đế
(PLVN) - Lạng Sơn - mảnh đất địa linh, nhân kiệt với những trầm tích văn hóa theo suốt chiều dài lịch sử nước Việt, với những ngôi đền thiêng ẩn chứa nhiều thông điệp sâu sắc của tiền nhân để lại. Trong đó có bốn ngôi đền nằm ở bốn hướng trấn giữ và bảo vệ Đoàn Thành (thành cổ Lạng Sơn xưa), được mệnh danh là “Xứ Lạng tứ trấn”. 

Bổ sung tổ chức giám định công lập thuộc VKSNDTC

Bổ sung tổ chức giám định công lập thuộc VKSNDTC
(PLVN) - Theo Thứ trưởng Bộ Tư pháp Nguyễn Thanh Tịnh, một điểm mới đáng chú ý của Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Giám định tư pháp là thành lập thêm tổ chức giám định công lập trong lĩnh vực kỹ thuật hình sự.

Bầu bổ sung 2 Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh

Bầu bổ sung 2 Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh
(PLVN) - Bí thư Thành ủy Bắc Ninh Vương Quốc Tuấn và Giám đốc Sở Tài nguyên và Môi trường tỉnh Bắc Ninh Đào Quang Khải vừa được bầu giữ chức Phó Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh khóa XVIII, nhiệm kỳ 2016 – 2021.

Đảng bộ Bộ Tư pháp long trọng tổ chức Đại hội đại biểu lần thứ XI nhiệm kỳ 2020 - 2025

Đảng bộ Bộ Tư pháp long trọng tổ chức Đại hội đại biểu lần thứ XI nhiệm kỳ 2020 - 2025
(PLVN) - Sáng 10/7, Đại hội đại biểu Đảng bộ Bộ Tư pháp lần thứ XI, nhiệm kỳ 2020 – 2025 đã chính thức khai mạc với chủ đề “Nâng cao năng lực, sức chiến đấu của Đảng bộ; phát huy truyền thống đoàn kết, trí tuệ, dân chủ, kỷ cương và trách nhiệm nêu gương của cán bộ, đảng viên; phấn đấu hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ, đưa công tác tư pháp phát triển bền vững lên tầm cao mới”. Đây là Đại hội điểm cấp trên cơ sở của Đảng bộ Khối các cơ quan Trung ương.

Sức mạnh phản biện báo chí

Sức mạnh phản biện báo chí
(PLVN) - Trước khi được gửi đi dự thi Giải Báo chí Quốc gia lần thứ VII năm 2012, loạt bài 5 kỳ “Chứng minh nhân dân mẫu mới: Chưa “ra lò” đã phiền toái” của nhóm tác giả Võ Tuấn Anh và Phan Thanh Quý đã bàn, thậm chí bàn rất sâu và kiên trì về một vấn đề “nóng bỏng” của xã hội lúc bấy giờ, liên quan tới thẩm quyền quản lý của ngành Công an. 

Sao Mai Tuyết Nga: 'Tôi không phải 'Hoa hậu đi hát'

Sao Mai Tuyết Nga: 'Tôi không phải 'Hoa hậu đi hát'
(PLVN) - Top 10 dòng nhạc dân gian “Sao Mai 2017”, đăng quang Hoa hậu áo dài Việt Nam 2019, Tuyết Nga bước chân vào showbiz với các hoạt động xã hội và âm nhạc khá tưng bừng. Tuyết Nga chứng mình cô là một ca sỹ chuyên nghiệp chứ không phải kiểu người đẹp lấn sân ca hát...

Sẽ gặp mặt Mẹ Việt Nam anh hùng trên quy mô cả nước

Sẽ gặp mặt Mẹ Việt Nam anh hùng trên quy mô cả nước
(PLVN) -“Hiện trên cả nước còn 4.968 Mẹ Việt Nam anh hùng (VNAH) trong tổng số 140 nghìn Mẹ. Nhiều địa phương hiện không còn Mẹ VNAH và các Mẹ hiện đã “như chuối chín cây”. Vì thế, nếu không tổ chức gặp mặt thì sẽ không còn cơ hội”, ông Đào Ngọc Dung, Bộ trưởng Bộ LĐ-TB&XH sẻ chia khi thông tin về kế hoạch tổ chức Ngày Thương binh - Liệt sĩ 27/7 năm nay.

Trình diễn áo dài tri ân Vũ Vương Nguyễn Phúc Khoát

Trình diễn áo dài tri ân Vũ Vương Nguyễn Phúc Khoát
(PLVN) - Sáng 9/7, Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế phối hợp với Hội đồng trị sự Nguyễn Phúc Tộc, Hệ 9 Tiền biên tổ chức húy kỵ và tri ân Vũ Vương Nguyễn Phúc Khoát, người có công khai sinh ra áo dài Việt Nam.

Báo điện tử Pháp luật Việt Nam

Giấy phép xuất bản số 303/GP-BTTTT ngày 8/5/2015

Cơ quan chủ quản: Bộ Tư pháp

Tổng biên tập: Tiến sỹ Đào Văn Hội

Phó TBT: Trần Đức Vinh

Trưởng ban Báo Điện tử: Xuân Bính

Tòa soạn: Số 42/29 Nguyễn Chí Thanh, phường Ngọc Khánh, quận Ba Đình, Hà Nội

E-mail: baodientuphapluat@gmail.com

Hotline: 0353.63.63.55

Liên hệ quảng cáo: 0971.741.666‬