Người phục dụng “kiệt tác” bờ xe nước sông Trà

(PLVN) - Bờ xe nước trên sông Trà Khúc là một biểu tượng độc đáo của người xứ Quảng trong việc ngăn sông, dẫn thủy nhập điền phục vụ sản xuất nông nghiệp, được coi là biểu tượng của tỉnh Quảng Ngãi trong những năm giữa thế kỷ XX.
Người phục dụng “kiệt tác” bờ xe nước sông Trà

Nhưng rồi cách đây gần 30 năm trước, bờ xe nước đã bị thay thế bằng những công trình thủy lợi hiện đại hơn. Dù vậy, biểu tượng độc đáo của người dân xứ Quảng vẫn được ông Mai Văn Quýt (73 tuổi, ngụ thôn Thống Nhất, xã Tịnh Ấn Tây, phường Trương Quang Trọng, TP Quảng Ngãi, tỉnh Quảng Ngãi) cần mẫn tái hiện và được trưng bày ở nhiều nơi.

Biểu tượng một thời của tỉnh Quảng Ngãi

Cuốn Địa dư xứ Đông Dương cho biết: “Xe nước (hình như) du nhập từ Trung Quốc, theo đường bộ vào miền Bắc theo đường biển vào miền Trung. Xe nước xuất hiện ở Quảng Ngãi khoảng giữa thế kỷ XVIII; đến Quảng Nam và Bình Định đầu thế kỷ XX. Một số tỉnh khác không có xe nước”.

Mô tả cấu tạo và cơ chế vận hành mỗi bờ xe nước (mà người Quảng Ngãi nào cũng biết) tác giả lưu ý: “Mỗi bờ xe nước là sở hữu của một nhóm “bảo cử”. Bảo cử bỏ vốn mua sắm vật liệu, dựng và bảo trì bờ xe và được trả công từ 1/3 – 2/3 sản lượng lúa thu hoạch trên mỗi diện tích sử dụng nước xe”.

Theo ông Cao Văn Chư - Phó Giám đốc Sở Văn hóa - Thể thao và Du lịch tỉnh Quảng Ngãi, người đã có một thời gian dài cất công tìm hiểu về lai lịch của guồng xe nước ở tác giả Quảng Ngãi, tác giả P.Guillenmiet trong công trình “Một ngành công nghiệp An Nam: Các guồng xe nước ở Quảng Ngãi” (năm 1926) cho rằng, các xe nước xuất hiện sớm nhất ở Quảng Ngãi là ở sông Vệ vào năm 1740, cụ thể là xe nước ở làng Bồ Đề (nay thuộc xã Đức Nhuận, huyện Mộ Đức, tỉnh Quảng Ngãi). Người đầu tiên đem guồng xe nước đến Quảng Ngãi là một người phụ nữ tên Diệm.

Ông Quýt dựng lại hình ảnh bờ xe nước một thời ở sông Trà

Một nguồn tư liệu khác (“Quảng Nghĩa tỉnh chí”) cho rằng, guồng xe nước có ở Quảng Ngãi vào thế kỷ XVIII dưới thời Tây Sơn, người sáng chế ra các guồng xe nước nổi tiếng là một người đàn ông tên Thêm, người làng Bồ Đề, phủ Mộ Đức. Vào năm 1790, ông Thêm đã có một bờ xe nước trên sông Vệ. 

Theo ông Chư, bà Diệm và ông Thêm chắc chắn là hai người khác nhau. Có thể bà Diệm mới là người đưa xe nước về Quảng Ngãi, còn ông Thêm là con cháu của bà Diệm.

“Sau khi bà Diệm mất, người ta xây một cái miếu thờ nhỏ để thờ bà ở làng Bồ Đề. Cho đến trước cách mạng tháng 8/1945, người dân ở 6 xã sử dụng nguồn nước từ guồng xe của bà Diệm vẫn giữ lệ giỗ bà. Họ khiêng heo đến cúng ở miếu thờ như một sự hàm ơn, cầu mong bà phù hộ”, ông Chư cho biết.

Từ những nguồn tư liệu về guồng xe nước ở Quảng Ngãi, guồng xe nước đầu tiên được lắp đặt trên sông Vệ, sau đó lan rộng ra sông Trà và tồn tại hàng trăm năm sau đó. 

“Ở Quảng Ngãi, xe nước là giải pháp thủy lợi đặc biệt quan trọng. Trên sông Trà và sông Vệ từng có không dưới 114 bờ xe nước... Đầu mùa hè đến giữa mùa thu bờ xe nước vận hành. Nước sông dâng lên 40 - 50cm, chảy vào các kênh mương hai bên bờ, rồi tự chảy hoặc bằng gầu sòng, gầu giai, xe lùa đến hàng ngàn mẫu ruộng mùa hè khát nước”, trích sách “Quảng Ngãi tỉnh chí” của tác giả Nguyễn Bá Trác.

Theo ông Chư, bờ xe nước là biểu tượng của tỉnh Quảng Ngãi khi xưa, thể hiện sức sáng tạo vô hạn của cộng đồng dân cư gắn liền với nông nghiệp. Từ Bắc vào Nam đều có guồng xe nước, nhưng khi nhắc đến nó người ta nghĩ ngay đến Quảng Ngãi,bởi nơi đây có số lượng công trình nhiều, quy mô lớn tập trung ở sông Vệ và sông Trà. 

“Điểm khác biệt nữa là ở số bánh xe, nếu ngoài Bắc chỉ có một thì trong này có đến 10 - 12 bánh. Kiến trúc này được đánh giá rất cao và được một công sứ người Pháp nghiên cứu, làm hẳn một chuyên đề về nó nên người Quảng Ngãi rất tự hào.

Gần 30 năm qua, không còn hình ảnh bờ xe nước trên các con sông ở tỉnh Quảng Ngãi, nhưng ngay bên dòng sông Trà vẫn còn đó ông Mai Văn Quýt ngày ngày miệt mài dựng lại hình ảnh bờ xe nước. Ông đã góp phần không nhỏ vào công cuộc bảo tồn tinh hoa văn hóa truyền thống”, ông Chư cho biết.

Níu giữ hồn xưa

Chúng tôi tìm đến nhà ông Quýt đúng lúc ông đang tái hiện lại mô hình những bánh xe nước - dấu tích xưa bên dòng sông Trà. Ông bảo, thông qua hình ảnh bánh xe nước được ông làm làm bằng chất liệu tre, nan quê nhà, có thể truyền lửa đến thế hệ con, cháu về sự cần cù, vượt qua gian khó của cha ông thuở trước. Họ đã chế ngự được thiên nhiên khắc nghiệt để sản xuất trồng trọt, mưu sinh trên mảnh đất quê hương. 

Theo ông Quýt, để làm được bờ xe nước khoảng 10 - 12 bánh, thuở xưa thế hệ ông cha cùng nhiều người thợ trong làng phải tốn nhiều công sức tìm đốn tre già, gọt mắt, cắt khúc rồi mang đi ngâm dưới nước suốt 6 tháng. Sau đó, tre được vớt lên phơi khô, rồi chẻ nhỏ làm theo hàng ngàn chi tiết tùy loại. Làm bờ xe chất liệu chủ yếu bằng tre, sau đó dùng các loại dây rừng để buộc néo các bánh xe lại với nhau tạo guồng quay cho đồng bộ để đưa nước từ sông lên đồng. 

“Mỗi bờ có khoảng 10 - 12 bánh xe nước; tính từ mặt nước lên bờ thì cao 12m, dài 20m được làm từ hàng ngàn cây tre già cùng nhiều loại dây rừng. Tháng 2 hàng năm bờ xe bắt đầu đưa nước từ sông lên bờ, đến tháng 9 thì tháo dỡ để vừa tu sửa vừa tránh bị lũ cuốn trôi”, ông Quýt cho biết.

 Bờ xe nước trên sông Trà (ảnh tư liệu)

Ông Quýt bảo, việc xây dựng bờ xe không khó, mà cái khó nhất là chọn được địa điểm và xây dựng bờ cừ. Bờ cừ phải xây theo hình chữ V, làm sao nước được dẫn dồn về một chỗ hẹp để tạo dòng chảy mạnh. Ngay tại điểm nước chảy mạnh sẽ đặt bờ xe.

Xung quanh mỗi bánh xe được buộc hàng trăm ống tre, đặt nghiêng một góc, sao cho khi bánh xe quay xuống nước, các ống tre này đong đầy nước. Lực chảy của nước do việc đắp bờ cừ sẽ đẩy bánh xe tiếp tục quay tròn, đưa ống nước lên cao và trút ra máng, dẫn nước về đồng.

“Đó là thực tế bờ xe nước xưa kia, còn bây giờ tôi làm những mô hình bờ xe thu nhỏ, đường kính từ 2 - 4m. Mỗi bờ xe có từ 2 - 4 bánh, tùy theo khách họ đặt về trưng bày ở đâu. Hồi xưa, các vật liệu chưa có nên phần lớn bờ xe được buộc bằng dây rừng, còn tôi làm mô hình thì làm bằng dây kẽm, dây đồng, cước để kết các chi tiết bằng tre của bánh xe nước lại với nhau, rồi phủ thêm lớp sơn màu bạc bên ngoài nhằm tăng tuổi thọ. Công đoạn khó nhất khi làm một bánh xe nước là làm bánh cho cân bằng để khi vận hành không bị lỗi, quay vòng trơn tru”, ông Quýt cho biết.

Đối tượng mà ông Quýt hướng đến khi làm mô hình bờ xe nước thu nhỏ này là các nhà hàng, khách sạn, quán cà phê… vì những nơi này thường cần những thứ độc, lạ để trang trí. “Tôi làm cái nhỏ nhất (2 bánh) cũng mất gần nửa tháng mới xong. Vậy nên có người mua thì có thu nhập, mà không có người mua thì để ngắm cũng vui”, ông Quýt cho biết.

Thắng Mỹ
Ý kiến bạn đọc

Ý kiến của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng. Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu

Cùng chuyên mục
Thâm nhập điểm kinh doanh Đại tràng Ông Lạc của Công ty CP Usan Việt Nam: Hé lộ “giáo án” thổi phồng công dụng, giả danh bác sĩ (Kỳ 2)

Thâm nhập điểm kinh doanh Đại tràng Ông Lạc của Công ty CP Usan Việt Nam: Hé lộ “giáo án” thổi phồng công dụng, giả danh bác sĩ (Kỳ 2)

(PLVN) -Như đã phản ánh ở bài trước, hai sản phẩm Đại tràng Nhiệt Ông Lạc và Đại tràng Hàn Ông Lạc (gọi tắt là Đại tràng Ông Lạc) là thực phẩm chức năng nhưng lại được quảng cáo, tư vấn như thuốc điều trị các bệnh lý về dạ dày. Trong vai người xin việc, PV đã thâm nhập vào cơ sở kinh doanh của đơn vị này để lột tả chân thực bức tranh buôn bán sản phẩm này của Công ty CPTM Dược phẩm USAN Việt Nam (gọi tắt là Cty USAN). 

Đọc thêm

Đưa hơn 280 công dân Việt Nam từ Australia về nước

Đưa hơn 280 công dân Việt Nam từ Australia về nước
(PLVN) - Ngày 25/11, các cơ quan chức năng Việt Nam, các Cơ quan đại diện Việt Nam tại Australia và hãng Hàng không Bamboo Airways đã phối hợp với các cơ quan chức năng sở tại đưa hơn 280 công dân Việt Nam từ Australia về nước an toàn. 
Mở đợt cao điểm kiểm tra, kiểm soát thị trường dịp Tết

Mở đợt cao điểm kiểm tra, kiểm soát thị trường dịp Tết

(PLVN) - Từ 25/11/2020 đến 25/2/2021, lực lượng quản lý thị trường (QLTT) trên toàn quốc sẽ ra quân kiểm tra, kiểm soát thị trường cuối năm 2020 và trước, trong, sau Tết Nguyên đán Tân Sửu 2021 nhằm ngăn chặn những diễn biến phức tạp do nhu cầu tiêu dùng hàng hoá của nhân dân tăng cao.

Quỹ Cargill Cares đã xây được 99 trường học cho các địa phương

Quỹ Cargill Cares đã xây được 99 trường học cho các địa phương
(PLVN) - Chương trình Xây dựng Trường học của Cargill được bắt đầu từ năm 1997 nhằm tài trợ xây dựng và cải tạo các trường học tại các khu vực nông thôn, các xã vùng sâu vùng xa và đã tạo được những tác động tích cực cho cộng đồng địa phương, nhất là trong giai đoạn Việt Nam có nhiều thay đổi về mọi mặt kinh tế - xã hội.
Học sinh tàng trữ, sử dụng pháo, giáo viên và nhà trường cũng phải chịu trách nhiệm

Học sinh tàng trữ, sử dụng pháo, giáo viên và nhà trường cũng phải chịu trách nhiệm

(PLVN) - Lãnh đạo TP Hà Nội yêu cầu Ban giám hiệu các trường học tổ chức tuyên truyền, vận động giáo viên, cán bộ công nhân viên, học sinh, sinh viên thực hiện nghiêm túc các quy định của Nhà nước về quản lý, sử dụng pháo... Quy trách nhiệm liên đới đối với giáo viên chủ nhiệm, ban giám hiệu nhà trường nếu để xảy ra tình trạng tàng trữ, sử dụng trái phép các loại pháo.

Việt Nam lần đầu tiên được bầu vào Hội đồng tư vấn Tổ chức quốc tế về Luật phát triển (IDLO)

Việt Nam lần đầu tiên được bầu vào Hội đồng tư vấn Tổ chức quốc tế về Luật phát triển (IDLO)
(PLVN) -Ngày 24/11/2020 (từ 15h30 - 23h00 giờ Việt Nam), Hội nghị toàn thể các quốc gia thành viên của Tổ chức quốc tế về Luật Phát triển (IDLO) đã diễn ra theo hình thức trực tuyến với sự tham gia của 37 quốc gia. Đoàn liên ngành của Việt Nam tham dự Hội nghị bao gồm đại diện Bộ Tư pháp, Bộ Ngoại giao, Đại sứ quán Việt Nam tại Italia do ông Nguyễn Hữu Huyên Vụ trưởng Vụ Hợp tác quốc tế làm trưởng Đoàn.

Giá xăng có thể tăng khoảng 700 đồng/lít vào ngày mai

Giá xăng có thể tăng khoảng 700 đồng/lít vào ngày mai
(PLVN) - Với việc giá xăng dầu thành phẩm bình quân trên thị trường Singapore trong kỳ điều hành từ ngày 11 đến ngày 19/11 tăng mạnh, giá xăng ngày mai (26/11) được dự báo có thể điều chỉnh tăng tới 700 đồng/lít.

Tàu ngầm tối tân của Nga khoe sức mạnh vũ bão trên biển

Tàu ngầm tối tân của Nga khoe sức mạnh vũ bão trên biển
(PLVN) - Tàu ngầm hạt nhân Kazan được đóng theo Dự án 885M của Nga, hiện đang được triển khai ở Biển Trắng đã tấn công thành công mục tiêu tại thao trường Chizha ở Vùng Arkhangelsk ở cách đó khoảng 1.000 km bằng một tên lửa hành trình Kalibr.

Đến sân bay Vân Đồn: “Chill” hết nấc cùng không gian xanh như “resort“

Đến sân bay Vân Đồn: “Chill” hết nấc cùng không gian xanh như “resort“
(PLVN) - Là sân bay khu vực hàng đầu châu Á 2020, Cảng HKQT Vân Đồn không chỉ sở hữu trang thiết bị hiện đại mà còn gây ấn tượng bởi không gian xanh đẹp như resort. Đội ngũ KTS Singapore đã đưa vào thiết kế sân bay những nhiều vật liệu thân thiện với môi trường, mang lại trải nghiệm thú vị cho hành khách.

Thái Bình: Nghi phạm gây ra vụ nổ súng “hoa cải” đã đầu thú

Thái Bình: Nghi phạm gây ra vụ nổ súng “hoa cải” đã đầu thú
(PLVN) - Chiều nay (25/11), Công an tỉnh Thái Bình xác nhận thông tin Bùi Xuân Đại (tên gọi khác là Đạt) được xác định là nghi phạm gây ra vụ nổ súng "hoa cải" tại trạm thu phí BOT Thanh Nê (xã Bình Minh, huyện Kiến Xương) tối 23/11 làm một người bị trọng thương đã đến cơ quan công an đầu thú.

Báo điện tử Pháp luật Việt Nam

Giấy phép xuất bản số 303/GP-BTTTT ngày 8/5/2015

Cơ quan chủ quản: Bộ Tư pháp

Tổng biên tập: Tiến sỹ Đào Văn Hội

Phó TBT: Trần Đức Vinh

Tòa soạn: Số 42/29 Nguyễn Chí Thanh, phường Ngọc Khánh, quận Ba Đình, Hà Nội

E-mail: baodientuphapluat@gmail.com

Hotline: 0353.63.63.55

Liên hệ quảng cáo: 0971.741.666‬