Từ những hệ thống nhỏ trên mái nhà dân đến hàng chục MW tại các khu công nghiệp, điện mặt trời mái nhà đang có bước phát triển nhanh tại miền Bắc. Cú hích từ chính sách tiết kiệm điện, cùng nhu cầu giảm chi phí năng lượng và yêu cầu xanh hóa sản xuất, đang khiến những mái nhà ngày càng trở thành một phần trong bài toán sử dụng năng lượng hiệu quả của doanh nghiệp…
Theo đại diện Công ty Điện lực Hải Phòng, đến hết 30/6/2026, Hải Phòng có 968 đơn vị lắp đặt điện mặt trời mái nhà (ĐMTMN) với tổng công suất gần 60 MW. Đáng chú ý, khoảng 70% lượng công suất này được đưa vào nhiều trong các tháng 4, 5 và 6, sau khi có tác động từ Chỉ thị 10/CT-TTg về tiết kiệm điện và phát triển ĐMTMN của Thủ tướng Chính phủ (Chỉ thị 10). Con số trên cho thấy chính sách xuất hiện gặp đúng lúc nhu cầu đã hình thành ở phía người sử dụng điện và đã có hiệu quả rất rõ rệt. Trong đó, các khu công nghiệp (KCN) đang trở thành một trong những không gian cho thấy rõ nhất tốc độ phát triển của ĐMTMN.
Ví dụ, ở KCN DEEP C, tổng công suất ĐMTMN đã được đưa vào vận hành trong toàn khu ước khoảng 21 MW, bao gồm hệ thống của chủ đầu tư và các doanh nghiệp (DN). Riêng hệ thống của chủ đầu tư đã có hơn 5 MW, được lắp đặt tại ba khu vực. Điều đáng chú ý không chỉ nằm ở con số 21 MW. Quan trọng hơn, nguồn điện mặt trời đang được hình thành từ nhiều chủ thể khác nhau. Và theo kế hoạch, dự kiến đến hết năm 2027, tổng công suất lắp đặt ĐMTMN tại đây có thể đạt đến 64 MW với các mức công suất cụ thể đã được các DN tại KCN đăng ký.
Các KCN ở Quảng Ninh cũng đang cho thấy sự phát triển mạnh mẽ của ĐMTMN. Đại diện chủ đầu tư KCN Texhong Hải Hà cho biết, KCN này có 32 nhà đầu tư thứ cấp, tiêu thụ khoảng 2,2 triệu kWh điện mỗi ngày. Trong KCN, một DN đã lắp đặt ĐMTMN với tổng công suất 20,47 MW.
Hiện chủ đầu tư và 4 DN khác cũng đã đạt được thỏa thuận sẽ lắp ĐMTMN. KCN Hải Yên cũng đã có nhiều DN lắp đặt, trong đó, lớn nhất là một DN lắp đặt với tổng công suất khoảng 24 MW.
Nếu nhìn vào những mái nhà xưởng ở Hải Phòng hay Quảng Ninh, có thể thấy một thay đổi khá rõ trong cách DN tiếp cận năng lượng.
Đáng chú ý, sự phát triển này diễn ra trong bối cảnh yêu cầu tiết kiệm điện và sử dụng hiệu quả nguồn năng lượng ngày càng được nhấn mạnh trong chính sách. Chỉ thị 10 của Thủ tướng Chính phủ đã tạo thêm một bối cảnh chính sách thuận lợi để các địa phương, DN quan tâm mạnh hơn tới sử dụng năng lượng hiệu quả và nguồn điện sản xuất tại chỗ.
Ông Phan Văn Dương - quản lý điện của Công ty TNHH FLAT (Việt Nam), DN nằm trong KCN DEEP C, cho biết, FLAT đã lắp đặt hệ thống ĐMTMN với công suất khoảng 11,5 MW và gần như toàn bộ đã được đưa vào vận hành. Nhà máy vẫn còn quỹ mái có thể lắp thêm khoảng 1,5 MW.
Theo tính toán, vào những ngày nắng nóng, hệ thống này có thể phát công suất đỉnh hơn 9 MW, tương đương 80-85% công suất thiết kế và đáp ứng khoảng 30% nhu cầu điện của nhà máy, vốn dao động 30-35 MW. Trung bình trong ngày, công suất phát khoảng 6,5-7 MW tùy điều kiện thời tiết.
Ngoài hệ thống ĐMTMN, DN này còn triển khai nhiều giải pháp tiết kiệm năng lượng khác. Ví dụ, toàn bộ hệ thống chiếu sáng xung quanh nhà máy sử dụng đèn tích hợp pin năng lượng mặt trời. Đáng chú ý, ngay từ khi thành lập, nhà máy đã đầu tư hệ thống thu hồi nhiệt dư từ lò sản xuất để phát điện, cung cấp hơi nước và phục vụ hệ thống làm lạnh nội bộ.
Theo ông Phan Văn Dương, hệ thống thu hồi nhiệt dư hoạt động liên tục 24/24 giờ với công suất khoảng 5 MW, tạo ra trung bình khoảng 90.000 kWh điện mỗi tháng. Nhờ kết hợp ĐMTMN và phát điện từ nhiệt dư, lượng điện phải lấy từ lưới giảm đáng kể so với nhu cầu thực tế của nhà máy, đồng thời đưa FLAT trở thành một đơn vị điển hình về sử dụng năng lượng hiệu quả ở Hải Phòng.
Công ty TNHH Khoa học kỹ thuật Ngân Long (Quảng Ninh) có tổng công suất ĐMTMN gần 20 MW, tổng vốn đầu tư khoảng 150 tỷ đồng, đã phủ kín mái của 5 nhà xưởng. Trước khi đầu tư, chi phí tiền điện mỗi tháng dao động khoảng 40-60 tỷ đồng. Khi hệ thống vận hành, ĐMTMN đáp ứng khoảng 8-10% tổng nhu cầu điện của nhà máy, giúp tiết kiệm bình quân khoảng 5-6 tỷ đồng mỗi tháng; vào những tháng thời tiết thuận lợi, khoản tiết kiệm có thể đạt 6-7 tỷ đồng.
Ông Phạm Xuân Giỏi - chủ quản điện của Công ty TNHH Khoa học kỹ thuật Ngân Long, cho biết, ĐMTMN được triển khai song song với nhiều giải pháp nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng. Theo đó, doanh nghiệp đã chuyển một số động cơ công suất lớn từ khởi động trực tiếp sang sử dụng biến tần để điều chỉnh công suất theo nhu cầu vận hành; Khoảng 70% hệ thống chiếu sáng trong nhà máy được thay thế bằng đèn LED tiết kiệm điện. Những giải pháp này kết hợp với nguồn điện mặt trời tạo thành một hệ thống quản lý năng lượng đồng bộ, thay vì những giải pháp riêng lẻ.
Ở KCN Texhong Hải Hà (Quảng Ninh), hệ thống ĐMTMN của Công ty TNHH Công nghệ kỹ thuật Ngân Hà có tổng công suất 20,47 MW đã đi vào hoạt động được hơn 1 năm trên mái của 4 nhà xưởng và 2 nhà kho, cho sản lượng điện lên đến 2,9 triệu kWh/tháng. Hiện Ngân Hà vẫn tiếp tục xin phép để lắp đặt ĐMTMN ở toàn bộ các nhà xưởng còn lại.
Ông Cà Văn Cường - quản lý điện của Công ty Ngân Hà, cho biết, khoản chi phí cho sử dụng điện tại Ngân Hà khá lớn khi hiện nay DN chi khoảng 25-28 tỷ đồng cho mỗi kỳ thanh toán 10 ngày (trước khi có ĐMTMN khoản này đều trên 30 tỷ đồng). Sau khi đầu tư hệ thống ĐMTMN, công ty đã tiết kiệm được khoảng 5-6 tỷ đồng tiền điện mỗi tháng.
ĐMTMN giúp Công ty TNHH Khoa học kỹ thuật Ngân Long (một DN chuyên sản xuất dệt sợi, xuất khẩu đi châu Âu) giảm đáng kể chi phí sử dụng điện. Nhưng theo ông Phạm Xuân Giỏi - Chủ quản điện của Ngân Long, các khách hàng lớn còn quan tâm đến nguồn năng lượng sử dụng, mức độ tiết kiệm điện và những giải pháp giảm phát thải tại nhà máy. Điện mặt trời vì vậy đang mang một ý nghĩa khác đối với DN xuất khẩu.
Nếu trước đây năng lượng chủ yếu được nhìn dưới góc độ chi phí đầu vào, thì hiện nay nguồn năng lượng sử dụng còn liên quan đến yêu cầu của khách hàng và thị trường. Đại diện KCN Texhong Hải Hà cũng cho biết nhu cầu sử dụng điện xanh và tiết kiệm năng lượng đang được thúc đẩy bởi chính các DN và đối tác quốc tế, đặc biệt là các đối tác đến từ châu Âu.
Tại KCN Texhong Hải Hà, phần lớn DN là nhà cung ứng cho đối tác châu Âu và Bắc Mỹ - những thị trường ngày càng đặt yêu cầu cao hơn về phát triển bền vững, sử dụng năng lượng hiệu quả và giảm phát thải trong chuỗi cung ứng. Động lực này khiến ĐMTMN không còn là câu chuyện riêng của ngành điện mà đã trở thành một phần trong chiến lược sản xuất của DN. Bởi với DN, việc tự sản xuất, tự tiêu thụ một phần điện năng từ mái nhà tạo thêm một phương án để giảm lượng điện phải mua từ lưới và cũng góp phần thực hiện sử dụng hiệu quả nguồn năng lượng.
Ông Cà Văn Cường cho biết thêm, Công ty Ngân Hà chuyên xuất khẩu hàng đi châu Âu, các đối tác đều yêu cầu về vấn đề sử dụng năng lượng hiệu quả. ĐMTMN là một trong những phương án mà Ngân Hà lựa chọn. Ngoài ra, công ty này còn có nhiều biện pháp tiết kiệm năng lượng khác để tối ưu hóa hiệu quả sử dụng năng lượng.
Điều này cho thấy, từ những yêu cầu của các thị trường lớn, một xu hướng đã thành hình. Từ Hải Phòng đến Quảng Ninh và nhiều địa phương khác, ĐMTMN đang hiện diện trong nhiều không gian khác nhau: nhà dân, cơ sở sản xuất, nhà máy, khu công nghiệp. Quy mô cũng đã thay đổi từ những hệ thống nhỏ đến những dự án hàng chục MW.
Quan trọng hơn, các hệ thống đã vận hành đang chứng minh được giá trị thực tế khi các DN có thể giảm chi phí điện; nhà máy có thể sử dụng trực tiếp nguồn điện sạch cho sản xuất, để thuận lợi vào các thị trường khó tính; Đồng thời khẳng định hiệu quả của việc sử dụng nguồn năng lượng.
Có một chi tiết rất đáng chú ý trong câu chuyện phát triển ĐMTMN. Khi nhắc về những hệ thống đã đi vào vận hành, hầu như không doanh nghiệp nào chỉ nói đến số MW công suất. Họ nói về lượng điện tự tạo ra. Về khoản chi phí được tiết kiệm. Về khả năng chủ động hơn trong sản xuất và về những yêu cầu mới từ khách hàng quốc tế.
Nói cách khác, điều doanh nghiệp quan tâm không còn đơn thuần là lắp đặt một hệ thống điện mặt trời, mà là sử dụng nguồn năng lượng ấy như thế nào để mang lại hiệu quả cao nhất. Đó cũng là lý do ĐMTMN đang dần được nhìn nhận theo một cách khác. Không chỉ là một nguồn điện sạch. Mà là một phần của chiến lược sử dụng năng lượng hiệu quả. Sự thay đổi ấy không diễn ra ở một vài doanh nghiệp riêng lẻ...
Và Chỉ thị 10 đã và đang tạo thêm lực đẩy để những yêu cầu đã được đặt ra từ nhiều năm nay như tiết kiệm điện, giảm chi phí, sử dụng năng lượng sạch, hiệu quả và chủ động nguồn điện cùng hội tụ…
(còn tiếp)