Án lệ trong luật pháp quốc tế và Việt Nam (kỳ I): Án lệ “lên ngôi” sau cuộc chinh phạt nước Anh của vua William I

(PLVN) - Xuất hiện tại châu Âu cách đây cả ngàn năm, án lệ vẫn luôn được duy trì và phát triển trong hệ pháp luật của các nước trên thế giới. Dù được thừa nhận một cách chính thức hay không thì án lệ vẫn luôn tồn tại đan xen trong các hệ thống pháp luật đến ngày nay.
Án lệ trong luật pháp quốc tế và Việt Nam (kỳ I): Án lệ “lên ngôi” sau cuộc chinh phạt nước Anh của vua William I

LTS: Án lệ (tiền lệ pháp) xuất hiện khá sớm trong lịch sử loài người. Án lệ giúp bù đắp những lỗ hổng pháp luật một cách nhanh chóng và kịp thời nhằm đảm bảo tính công bằng và khách quan. Bởi vậy mà án lệ trở thành một nguồn luật chính thức và có vai trò quan trọng trong hệ thống pháp luật của nhiều quốc gia.

Án lệ (tiền lệ pháp) là một hình thức của pháp luật, theo đó Nhà nước thừa nhận những bản án, quyết định giải quyết vụ việc của tòa án (trong các tập san án lệ) làm khuôn mẫu và cơ sở để đưa ra phán quyết cho những vụ việc hoặc trường hợp có tình tiết hay vấn đề tương tự sau đó. Tiền lệ pháp còn là quá trình làm luật của tòa án trong việc công nhận và áp dụng các nguyên tắc mới trong quá trình xét xử.

Án lệ thời sơ khai

Án lệ xuất hiện vào khoảng thế kỷ thứ III trước Công nguyên - tức thời La Mã cổ đại. Ban đầu, án lệ được tồn tại dưới hình thức các sắc dụ, phán quyết, nhằm điều chỉnh các mối quan hệ phù hợp với sự phát triển của xã hội La Mã thời cổ đại. Minh chứng cho điều này là việc Hoàng đế Severus - người cai trị La Mã từ năm 193 đến năm 211 đã cho phép các thẩm phán bổ sung những lỗ hổng của luật thành văn bằng tập quán và thực tiễn xét xử của các vụ việc tương tự. 

Tuy nhiên, đến năm 529, Hoàng đế Justinian đã cấm các thẩm phán La Mã quyết định các vụ việc mà không dựa vào luật thành văn. Nhưng chỉ sau đó 4 năm, vị hoàng đế này đã phải khôi phục lại chính sách cũ bằng việc cho phép các thẩm phán bổ sung những kẽ hở của pháp luật thành văn khi áp dụng. Do đó, trong lịch sử pháp luật La Mã, các văn bản tập hợp các bản án và lời phân tích được coi là có giá trị pháp lý như luật khi thẩm phán sử dụng nó.

Mặc dù vậy, tư duy án lệ chỉ thực sự xuất hiện từ thời vua William I (1028-1087). Vị vua người Norman đã dành chiến thắng trước đội quân Ăng-lô Sắc-xông do vua Harold II chỉ huy trong trận chiến Hastings, để chiếm lấy Vương quốc Anh vào năm 1066.

Thời điểm đó, nước Anh là sự tập hợp lãnh đạo của nhiều lãnh chúa cát cứ tại nhiều vùng lãnh địa khác nhau. Và trong lãnh thổ Vương quốc Anh khi đó cũng có đa dạng các dân tộc từ người Anh, người Celt, người Viking, người gốc Đan Mạch... Theo đó, mỗi dân tộc này đều có một văn hóa, tập quán, luật lệ, tiếng nói riêng của mình. 

Nhận thấy việc cai trị không thể chỉ dựa vào vũ lực, vua William đã cố gắng tập trung quyền lực tại Vương quốc Anh thông qua 2 hình thức điển hình: Thống nhất sổ sách thuế khóa, ghi chép dữ liệu về vương quốc (để đảm bảo việc thu thuế); và Thống nhất hệ thống công lý vương quốc về tay vua. Đó là những tiền đề quan trọng cho sự ra đời của án lệ. 

 Cuộc chinh phạt của vua William I năm 1066

Trước thực tế, Vương quốc anh khi đó tồn tại quá nhiều hệ thống tòa án khác nhau, vua William đã quyết định thiết lập ở Anh một tòa án đặt tại cung điện Buckingham (ở Khu vực Westminster) gọi là Tòa Hoàng gia. Ban đầu, Tòa án này không có thẩm quyền toàn diện vì đây là tòa án riêng để giải quyết các vụ việc liên quan tới những người Norman cùng đến Anh với William I. 

Tới thế kỷ XII, Tòa Hoàng gia đã thay mặt Nhà vua xét xử một số vấn đề về quyền đối với đất đai, thu thuế, trừng phạt các tội phạm hình sự nghiêm trọng cũng như giải quyết một số tranh chấp nhất định, nhất là những tranh chấp có liên quan đến sự ổn định của vương triều. Sự mở rộng thẩm quyền của Tòa Hoàng gia đi kèm là sự mở rộng về mặt quy mô, cơ cấu tổ chức, và cuối cùng đã khiến cho các tòa án địa phương mất tác dụng. Tòa Hoàng gia đã thay thế các tòa án truyền thống để trở thành cơ quan xét xử duy nhất tại Anh. 

Tiền lệ pháp ra đời

Điều đó có được là nhờ tài trị vì khéo léo của vua William I. Dù nhanh chóng chiếm được Vương quốc Anh nhưng vị vua này đã không vội vàng dùng quyền lực và luật lệ của người Norman để áp đặt lên nước Anh. Vị vua này tin rằng, ở một nơi mà người dân coi trọng những giá trị truyền thống như nước Anh thì việc thay đổi điều đó một cách áp đặt là hạ sách. Bởi nó có thể dẫn đến một sự phản kháng quyết liệt từ người dân bản địa. 

Do đó, ông đã khéo léo xây dựng một hệ thống Thông luật qua tay của những vị thẩm phán. Điều đó được thực hiện bằng cách chỉ thị cho rất nhiều thẩm phán của Tòa hoàng gia đã được phái đi thực tế tại các địa phương. Những vị thẩm phán này trở thành những thẩm phán lưu động có nhiệm vụ đi khắp đất nước, đến tất cả các vùng thuộc quyền cai trị của Nhà vua, nhân danh Nhà vua để xét xử các vụ việc tại địa phương bằng các phiên tòa xét xử lưu động. 

Vào thời kỳ sơ khai đó, khi tới các vùng để thực hiện nhiệm vụ, các vị thẩm phán sẽ áp dụng những tập quán và luật pháp vốn có của vùng đó để xét xử các vụ án mà không hề sử dụng luật pháp của Hoàng gia. Nhưng thực tế này lại dẫn đến một vấn đề nan giải là: ở Anh có quá nhiều tập quán ở nhiều vùng miền khác nhau và không có nơi nào giống nơi nào. Do đó, dù cùng một vụ việc giống nhau nhưng mỗi vùng miền lại xử theo một kiểu. Sự không thống nhất trong xét xử đó gây ra khó khăn cho các vị thẩm phán. 

  Các thẩm phán của Tòa Hoàng gia góp công lớn trong việc hình thành các án lệ

Để giải quyết vấn đề đó, sau mỗi thời gian thực thi nhiệm vụ tại mỗi vùng đất khác nhau, các vị thẩm phán này sẽ cùng tập trung trở lại Westminster, ngồi lại với nhau để thảo luận, trao đổi về những vấn đề tập quán và luật pháp của các vùng mà họ đã tham gia xét xử.

Việc so sánh đạo luật của các vùng khác nhau giúp họ tìm ra điểm mạnh, điểm yếu của chúng cũng như kinh nghiệm trong quá trình xét xử. Sau đó, việc quan trọng nhất là họ sẽ chắt lọc ra những vụ việc hợp lý, những phán quyết có tính chính xác và thuyết phục cao của các vị thẩm phán ở các vùng khác nhau để làm cơ sở cho các vị thẩm phán tham khảo. Sau đó, họ sẽ áp dụng chúng vào quá trình xét xử của những vụ án có tình tiết tương tự sau này.

 Sổ tay Bracton 

Sau này, hờ việc các thẩm phán Hoàng gia áp dụng thường xuyên những tiền lệ nói trên mà các quy định của pháp luật ngày càng giống nhau trên khắp nước Anh. Và để đảm bảo cho việc áp dụng các phán quyết mang tính chuẩn mực, khuôn mẫu đó mà các thẩm phán đã xây dựng nên nguyên tắc tiền lệ - “Stare decisis”, có nghĩa là “tiền lệ phải được tôn trọng”.

Theo nguyên tắc này, bất kỳ ở nơi đâu phát sinh những vấn đề mang tính chất pháp lý thì khi đưa ra phán quyết phải tuân theo những trường hợp tương tự đã giải quyết trước đây và những bản án khuôn mẫu của tòa án trước đây được gọi là án lệ.

Nền luật pháp Anh dần thấm nhuần các thói quen: ghi chép quyết định đã đưa ra một cách có hệ thống (Huấn lệnh Hoàng gia); và áp dụng một cách thực tế các văn bản đã đưa ra từ trước, các quyết định mang tính tiền lệ. 

Hình thức lưu trữ án lệ từ các tuyển tập Huấn lệnh Hoàng gia sang các tập án lệ thực sự theo hướng hiện đại được diễn ra phần nhiều nhờ công sức của Henry de Bracton (1210-1268). Ông là một thẩm phán và tu sĩ đời vua Henry III. 

Trong tác phẩm “Sổ tay Bracton” của mình, Henry de Bracton đã tập hợp khoảng 2.000 án lệ từ các vụ việc ông đã xử suốt hơn 24 năm và từ lưu trữ của các Tòa án Hoàng gia Anh. Bracton là người tiên phong trong việc sưu tầm án lệ thành các báo cáo án lệ (tập hợp nhiều án lệ ghi chi tiết tình tiết từng vụ án cùng quyết định của tòa án, có thể kèm theo bình luận) thay vì chỉ tập hợp các Huấn lệnh Hoàng gia. 

Tiểu Vũ / Pháp luật 4 phương
Ý kiến bạn đọc

Ý kiến của bạn sẽ được biên tập trước khi đăng. Xin vui lòng gõ tiếng Việt có dấu

Cùng chuyên mục
Bài học đổi mới tư duy quản lý rừng tại Alaska

Bài học đổi mới tư duy quản lý rừng tại Alaska

(PLVN) - Quản lý rừng cộng đồng từ lâu đã “ăn sâu” vào văn hoá và lối sống hàng ngày của người dân Alaska (Mỹ). Họ hiểu rằng, khi các thị trấn, thành phố phát triển, giá trị của cây cối và rừng cũng tăng lên. Và ngược lại, khi hệ sinh thái rừng phát triển thì người dân sẽ được hưởng lợi tốt hơn từ các dịch vụ từ rừng. 

Đọc thêm

Bộ đội biên phòng tỉnh Lạng Sơn phát huy phong trào thi đua toàn diện

Bộ đội biên phòng tỉnh Lạng Sơn phát huy phong trào thi đua toàn diện
(PLVN) - Thời gian qua, Đảng uỷ, Bộ Chỉ huy Bộ đội Biên phòng (BĐBP) tỉnh Lạng Sơn đã tập trung lãnh đạo, chỉ đạo, phát huy tinh thần sáng tạo, tự lực, tự cường, tham mưu xây dựng cơ sở chính trị vững mạnh, tích cực giúp dân phát triển kinh tế – xã hội, góp phần xây dựng khu vực biên giới vững mạnh toàn diện, bảo vệ vững chắc chủ quyền lãnh thổ, an ninh biên giới.

Quảng Ninh: Mất oan hàng trăm triệu đồng vì bị ngâm hồ sơ giao đất hơn 6 tháng?

Quảng Ninh: Mất oan hàng trăm triệu đồng vì bị ngâm hồ sơ giao đất hơn 6 tháng?
(PLVN) - Mặc dù ngày 17/3/2020, UBND TP Hạ Long ban hành quyết định số 1977/QĐ-UBND về việc phê duyệt phương án giao đất có thu tiền sử dụng đất cho hộ ông Nguyễn Đức Hiệp và bà Nguyễn Thị Thu Hoài, nhưng hơn 6 tháng sau mới giao đất khiến cho người được giao đất phải nộp tiền theo giá mới, với số tiền tăng thêm hàng trăm triệu đồng.

Giám đốc Công an tỉnh Thừa Thiên - Huế chúc mừng Ngày truyền thống Bộ đội Biên phòng

Giám đốc Công an tỉnh Thừa Thiên - Huế chúc mừng Ngày truyền thống Bộ đội Biên phòng
(PLVN) - Sáng nay (3/3), nhân dịp kỷ niệm 62 năm ngày truyền thống Bộ đội Biên phòng Việt Nam (3/3/1959 - 3/3/2021) và 32 năm ngày hội Biên phòng toàn dân (3/3/1989 - 3/3/2021), Thượng tá Nguyễn Thanh Tuấn -UVTV Tỉnh uỷ - Giám đốc Công an tỉnh đã đến thăm và tặng hoa chúc mừng lực lượng Bộ đội Biên phòng tỉnh TT- Huế.

Hơn 1.200 tân binh Sóc Trăng đã xét nghiệm SARS-CoV-2

Hơn 1.200 tân binh Sóc Trăng đã xét nghiệm SARS-CoV-2
(PLVN) - Sáng 3/3, nhân chuyến làm việc tại Sóc Trăng, bà Trương Thị Mai, Ủy viên Bộ Chính trị, Trưởng Ban Dân vận Trung ương đã đến tham dự lễ giao nhận quân năm 2021 của tỉnh Sóc Trăng và tặng quà, chúc mừng các công dân lên đường nhập ngũ.
Cần Thơ điều động, bổ nhiệm nhiều lãnh đạo chủ chốt

Cần Thơ điều động, bổ nhiệm nhiều lãnh đạo chủ chốt

(PLVN) - Chiều 3/3, Chủ tịch UBND TP Cần Thơ Trần Việt Trường chủ trì buổi lễ triển khai các quyết định về công tác cán bộ. Theo đó, ông Hồ Văn Gia, Chánh Văn phòng UBND TP được điều động, bổ nhiệm làm Giám đốc Sở Tư pháp Cần Thơ.

Xem xét đưa nghĩa trang an táng hơn 3.000 thai nhi vào quy hoạch

Xem xét đưa nghĩa trang an táng hơn 3.000 thai nhi vào quy hoạch
(PLVN) - Nghĩa trang thai nhi “Gia đình của các thiên thần” (xã Hòa Bắc, huyện Hòa Vang, TP Đà Nẵng) đã an táng hơn 3.000 sinh linh trong 3 năm qua do ông Kiều Phước Lộc (SN 1984, ngụ quận Cẩm Lệ, TP Đà Nẵng) cùng bạn bè phát tâm lập nên.

BĐBP Kiên Giang vững vàng trên tuyến đầu chống dịch

BĐBP Kiên Giang vững vàng trên tuyến đầu chống dịch
(PLVN) - Phát huy truyền thống “kiên cường bám trụ”, từ đầu năm 2020 đến nay, gần 500 cán bộ, chiến sĩ BĐBP tỉnh Kiên Giang vững vàng bám trụ 24/24 ở 81 chốt cố định, 6 tổ cơ động, 11 tàu xuồng trên biên giới, trên biển; hơn 13.000 lượt cán bộ, chiến sĩ thực hiện hơn 3.000 cuộc tuần tra để thực hiện nhiệm vụ bảo vệ chủ quyền an ninh biên giới và phòng, chống dịch Covid-19.

3 Tổ chức đồng loạt kiến nghị “Không phát triển thêm các dự án điện than mới”

3 Tổ chức đồng loạt kiến nghị “Không phát triển thêm các dự án điện than mới”
(PLVN) - Liên minh Năng lượng bền vững Việt Nam (VSEA), Liên minh Phòng chống các Bệnh không lây nhiễm Việt Nam (NCDs-VN) và Mạng lưới Sông ngòi Việt Nam (VRN) vừa có kiến nghị, góp ý Bộ Công Thương về Dự thảo Đề án Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn tới năm 2045 (Quy hoạch điện VIII).
Nhiều sao trẻ hội tụ tại show “Ước hẹn tháng 3” tại Công viên châu Á- Asia Park

Nhiều sao trẻ hội tụ tại show “Ước hẹn tháng 3” tại Công viên châu Á- Asia Park

(PLVN) - Nhân dịp Ngày quốc tế Phụ nữ 8-3, Công viên Châu Á – Asia Park sẽ mang đến món quà đặc biệt đến một nửa thế giới bằng đêm nhạc bùng nổ sắc màu “Ước hẹn tháng 3” với sự tham gia của nhiều nghệ sĩ trẻ nổi tiếng. Đêm nhạc diễn ra vào một đêm duy nhất 6/3, vé vào cửa hoàn toàn miễn phí. 

Cứu sống cụ ông U90 bị đột quỵ nặng sau 10 phút can thiệp

Cứu sống cụ ông U90 bị đột quỵ nặng sau 10 phút can thiệp
(PLVN) - Ngày 3/3, thông tin từ BSCK2 Phạm Thanh Phong - Phó giám đốc chuyên môn  Bệnh viện Đa khoa Trung ương Cần Thơ ( BVĐKTWCT) - cho biết, các bác sĩ BV vừa can thiệp thành công cụ ông 84 tuổi đột quỵ nặng với thời gian tái thông hoàn toàn động mạch bị tắc trong 10 phút.

Đào tạo cử nhân quản lý thị trường có gì khác biệt?

Đào tạo cử nhân quản lý thị trường có gì khác biệt?
(PLVN) - Đào tạo cử nhân QLTT sẽ có một vài điểm khác biệt so với các ngành khác, như sinh viên của ngành này sẽ được học võ và một số chương trình giáo dục thể chất khác biệt. Đó là thông tin mà GS.TS Hoàng Ngọc Thân (Trường Đại học Kinh tế Quốc dân) đưa ra trong Tọa đàm Đào tạo cử nhân quản lý thị trường, đáp ứng nhu cầu xã hội. 

Báo điện tử Pháp luật Việt Nam

Giấy phép xuất bản số 303/GP-BTTTT ngày 8/5/2015

Cơ quan chủ quản: Bộ Tư pháp

Tổng biên tập: Tiến sỹ Đào Văn Hội

Phó TBT: Trần Đức Vinh

Tòa soạn: Số 42/29 Nguyễn Chí Thanh, phường Ngọc Khánh, quận Ba Đình, Hà Nội

E-mail: baodientuphapluat@gmail.com

Hotline: 0353.63.63.55

Liên hệ quảng cáo: 0971.741.666‬