Ảo diệu con số “trăm” trong ngôn ngữ dân gian

(PLO) - Trong văn học, ngôn ngữ dân gian Việt Nam, "trăm" và "ba mươi sáu" thường được dùng để chỉ số nhiều một cách khái quát, không chính xác. Chúng không phải là những số đếm của toán, của thống kê ... 
Ảo diệu con số “trăm” trong ngôn ngữ dân gian Ở Việt Nam, có một số ngôi chùa cùng có tên “Trăm Gian”

Trong số những ngôi chùa cổ ít được các sách nói tới có chùa Trăm Gian thuộc tỉnh Hà Tây (cũ). 

Chùa tọa lạc ở thôn Tiên Lữ, xã Tiên Phương, huyện Hoài Đức, trên một quả đồi cao khoảng 50m, xung quanh có nhiều cây cổ thụ. Chùa có tên chữ là Quảng Nghiêm Tự, được lập từ đời Lý Cao Tông, niên hiệu Trinh Phù thứ 10 (1185). 

Đến đời Trần, có hòa thượng Bình An, quê ở Bối Khê tu ở đây được người đời gọi là Đức Thánh Bối. Chùa gọi là Trăm Gian vì có 100 gian theo cách tính 4 cột là một gian. 

Ở sân chùa có gác chuông hai tầng tám mái được dựng vào năm Quý Dậu, niên hiệu Chính Hòa, đời Lê Hy Tông (1693), là một công trình kiến trúc có giá trị nghệ thuật cao.. 

Chùa còn giữ được nhiều di vật, đồ tế khí và tượng quý. Đây là ngôi chùa đẹp về mặt kiến trúc và khung cảnh thiên nhiên, nên ca dao đã có câu: “Đình So, quán Giá, chùa Thầy/ Đẹp thì có đẹp, chưa tày Trăm Gian”.

" Trăm gian ", cái tên rất bình dân, dường như muốn nói lên vẻ "bề thế " của ngôi chùa. Nhưng có đúng là chùa có tới 100 gian theo cách tính 4 cột là một gian như một tác giả giới thiệu không? Đến tận nơi, khó mà tưởng tượng được rằng chùa Trăm Gian có nhiều gian và cột đến thế. 

Chúng ta hãy tạm rời chùa Trăm Gian, đi thăm một ngôi chùa khác, chùa Ninh Phúc (tỉnh Hà Bắc), và thử so sánh kiến trúc của hai chùa, để tạm rút ra một kết luận. 

Chùa Ninh Phúc thuộc làng Bút Tháp là "một ngôi cổ tự còn lại ở miền Bắc Việt Nam, đứng vào hàng quy mô dài lớn nhất hiện nay và nổi tiếng về những tác phẩm điêu khắc và kiến trúc (... ). Phần chính của chùa nằm trong một khuôn viên chữ nhật ngang 40m, dài 80m (...). Chín tòa chùa sắp hàng hai bên hành lang dài như hai dãy phố, cộng tất cả 112 gian".

Chăm chú đếm trên bức họa đồ của chùa thì thấy mỗi dãy hành lang có được 27 gian. Mỗi gian gồm "4 cột". Nhưng chỉ có cột đứng ở góc mới hoàn toàn là của một gian, các cột khác, tuỳ theo vị trí, được đếm nhiều lần. Nếu trừ ra hai dãy hành lang, tất cả phần còn lại của chùa Ninh Phúc, gồm 9 tòa chùa cộng với tam quan, gác chuông, bảo tháp, chỉ còn 58 gian. 

Chùa Trăm Gian có mấy toà? Nhìn trước cửa chùa chỉ thấy một tòa, với một hàng cột gồm 8 cái. Chùa Trăm Gian bé hơn chùa Ninh Phúc, chúng ta cứ giả sử là chùa được xây theo kiểu "nội công ngoại quốc", tức là có hai tòa ngang và một tòa dọc. Chùa không có hành lang " dài như hai dãy phố", thì làm thế nào để dựng được 100 gian trong 3 tòa ? Ngược lại, nếu chùa có 100 gian thật thì trong lòng chùa sẽ chi chít cột, giống như bàn đinh. Không dễ gì tìm ra chỗ để đặt bàn thờ và đón tiếp khách thập phương đến lễ Phật! 

***

Tôi mang thắc mắc của mình đi dò hỏi xung quanh. Một bác lớn tuổi, đã có lần đến thăm chùa Trăm Gian, cười nói: "Làm gì tới! Nhiều thì người ta gọi là trăm cho gọn, cho to!". 

Trăm gian chỉ có nghĩa là có nhiều gian thôi. 

Tiếng "trăm" ( tiếng Hán Việt là bách ) hay được dùng một cách khái quát để chỉ số nhiều. Trăm không phải là một số đếm chính xác. Trăm không có nghĩa là một trăm (100). 

Xưa kia, nhiều làng lập hội "bách nghệ" (trăm nghề). Những người làm cùng nghề (thợ mộc, thợ nề ...) tập họp thành hội, hàng năm tổ chức lễ thánh sư (ông tổ của nghề), ăn uống vui chơi. Ai ở trong hội gặp khó khăn, túng bấn thì hội sẽ giúp đỡ. Hội bách nghệ thật ra chỉ quy tụ vài nghề. Chưa nghe nói có làng nào chuyên làm quá hai, ba chục nghề khác nhau. 

Hàng năm nhiều làng quê miền Bắc mở hội, tổ chức nhiều trò chơi. Các trò chơi, tuy chỉ có độ mươi, mười lăm trò nhưng cũng được gọi là "bách hí " (trăm trò vui). 

Ngày nay ta có nhiều "trăm" và "bách" lắm. 

Ta có những trường Đại học Bách khoa (trăm môn). Người châu Âu khiêm tốn hơn, họ chỉ có trường Đa khoa (Polytechnique) thôi. 

Tại các thành phố lớn, những lúc nhàn tản, người ta đi bách bộ (trăm bước), ngắm nhìn các cửa hàng bách hoá (trăm món hàng). Nếu kể hết các mặt hàng lặt vặt, từ cái kim, cuộn chỉ, cục phấn, thì đôi khi cũng lên đến 100 thật đấy. 

Những hôm trời nóng bức ai chả thích đi dạo vườn bách thú (trăm giống thú vật), bách thảo (trăm thứ cây), hay vào công viên ngắm "trăm hoa đua nở". để quên đi " trăm cay nghìn đắng " của cuộc sống hàng ngày. 

Tục ngữ, thành ngữ cũng thích dùng chữ "trăm": 

“Trăm hay không bằng tay quen”. 

“Trăm voi không được bát nước xáo”. 

“Trăm bó đuốc cũng vớ được con ếch”. 

"Trăm" và "bách" được dùng từ bao giờ? Chắc chắn là từ lâu lắm rồi. Từ cái ngày người ta gọi vài chục học giả nổi tiếng thời Xuân Thu là "Bách gia chư tử". Cũng có thể là từ ngày bà Âu Cơ đẻ ra "trăm trứng".

***

Còn một con số khác cũng thường gặp trong văn học là số ba mươi sáu (36). Một con số thật chính xác nhưng nghĩa thì lại mù mờ! 

Nổi tiếng nhất là "Hà Nội băm sáu phố phường". Nhiều người trong chúng ta đã được đọc tập bút ký nổi tiếng của Thạch Lam, viết năm 1943, mang tựa đề này. Trước Thạch Lam đã có bài thơ nói về phố phường Hà Nội, nhưng rất nhiều phố nổi tiếng như hàng Lọng, hàng Quạt, hàng Đẫy, hàng Trống, hàng Bột, hàng Kèn, hàng Bún ... bị bỏ quên. 

Trong công trình nghiên cứu lịch sử của "Thăng Long, Đông Đô, Hà Nội", cụ Hoàng Đạo Thúy đã đưa ra một loạt tên của 63 phố. Có thể vẫn chưa đủ vì danh sách của cụ còn thiếu phố Trường Thi (nơi tổ chức các kỳ thi) và phố Trường Tiền (nơi có sở đúc tiền ngày xưa). Như vậy, có thể nói rằng Hà Nội cổ phải có từ 65 phố trở lên. 

Nhưng tại sao lại nói là "Hà Nội băm sáu phố phường" ? Con số 36 mang ý nghĩa gì? Đào Duy Anh nhận xét rằng ba mươi sáu là "số nhiều hữu hạn chỉ toàn bộ". Theo Hoàng Xuân Hãn thì " số ba mươi sáu là một phương - số mà người Á Âu đều coi là có đặc tính huyền bí". Có thể vì vậy mà tác giả của bài thơ đã cố ý chỉ kể tên 36 phố, để làm tăng vẻ đẹp, nét thơ mộng của thành phố Hà Nội năm xưa? 

Chúng ta còn gặp con số 36 ở nhiều chỗ khác. 

Giáng Kiều khuyên Tú Uyên (truyện Bích Câu kì ngộ) nên chọn cảnh tiên giới, xa lánh trần gian: 

Vẩn vơ trong áng phồn hoa 

Ba mươi sáu động, ai là chủ nhân? 

Toàn bộ cõi tiên ở trên núi gồm ba mươi sáu động. Núi nào, ở đâu, không ai biết được. 

Trong một tình huống khác, nàng Kiều cũng gặp con số vu vơ này: 

Thừa cơ lẻn bước ra đi 

Ba mươi sáu chước, chước gì là hơn?

Sở Khanh dùng lời người xưa "tam thập lục kế, tẩu vi thượng sách" (trong 36 chước, chạy là hay hơn cả) để dụ dỗ Kiều trốn khỏi lầu Ngưng Bích. Đố ai kể rõ được 36 chước là những chước gì, hay ho như thế nào? 

Bát Giới học được 36 phép biến hóa. Nhưng Tề Thiên còn giỏi gấp đôi Bát Giới, học được 72 (hai lần 36) phép thần thông (Tây du kí ). Cả hai vị đều chưa thi thố hết tài năng nên chúng ta đành chịu, ngồi chờ các đòn phép mới lạ khác. 

Dân ca quan họ Bắc Ninh có bài "Ba mươi sáu thứ chim": 

Trên rừng ba mươi sáu thứ chim 

Thứ chim chèo bẻo, thứ chim chích chòe 

Người trồng tre cho tôi biết thứ tre 

 ...

Thoạt nghe hát chúng ta sốt ruột chờ đợi nhiều giống chim quý trên rừng. Nhưng bài ca chỉ đưa ra hai thứ chim quen thuộc của đồng quê, rồi nói qua chuyện khác. Chúng ta tò mò, sốt ruột vì con số 36. 

Làng Đồng Kỵ, tỉnh Hà Bắc, hàng năm mở hội từ mùng 4 tới mùng 6 tháng giêng. Ngoài những trò chơi, thi đốt pháo, hội làng còn có rước hình sinh thực khí từ đền về đình. Hai lễ vật tượng hình sinh thực khí của đàn ông và đàn bà được làm bằng gỗ (gọi là nõn) và mo cau (gọi là nường). Đám rước tới trước sân đình thì cử hành "vũ điệu âm dương", lồng hai vật vào nhau ba lần. Lễ xong thì tung hai sinh thực khí lên trời cho dân làng tranh nhau chụp bắt. 

Tục lệ này đã gợi ý cho câu ca dao rất trần tục: 

Ba mươi sáu cái nõn nường 

Cái gối đầu giường là ba mươi bảy

Con số 36 thật là mờ mờ ảo ảo. 

***

Một vài trích dẫn kể trên cho thấy rằng trong văn học, ngôn ngữ dân gian Việt Nam, "trăm" và "ba mươi sáu" thường được dùng để chỉ số nhiều một cách khái quát, không chính xác. Chúng không phải là những số đếm của toán, của thống kê ... 

Chùa Trăm Gian không chắc có tới 100 gian và Hà Nội ngày xưa có nhiều hơn "băm sáu phố phường". 

Nguyễn Dư

Cùng chuyên mục

'Ruby máu' - một thông điệp bảo vệ tài nguyên, môi trường

'Ruby máu' - một thông điệp bảo vệ tài nguyên, môi trường

(PLVN) - Đường dây buôn bán trái phép đá quý, những sự rò rỉ đá quí không qua kiểm duyệt cơ quan nhà nước, buôn lậu đá quý ra nước ngoài và thủ thuật tẩu tán đá quý của những nhà thầu, các băng đảng để thu lợi nhuận phi pháp đã làm cho tài nguyên quốc gia rò rỉ và nhỏ máu. Từ thực tế này, bộ phim truyền hình “Ruby máu” (đang được phát sóng vào lúc 21h00, từ thứ 2 đến thứ 7 hàng tuần trên kênh ANTV) thực sự là một thông điệp về bảo vệ tài nguyên môi trường.

Đọc thêm

Cuộc sống mới trên vùng khó Bố Trạch

Cuộc sống mới trên vùng khó Bố Trạch
(PLVN) - Những năm qua, Ngân hàng Chính sách xã hội (NHCSXH) huyện Bố Trạch (Quảng Bình) đã tạo mọi điều kiện thuận lợi giúp nhiều hộ gia đình được tiếp cận với các nguồn vốn vay chính sách, trong đó có chương trình tín dụng đối với hộ gia đình sản xuất kinh doanh (SXKD) tại vùng khó khăn (VKK).

Du lịch kết hợp hội nghị, hội thảo (MICE): Tiềm năng đang bị bỏ ngỏ?

Du lịch kết hợp hội nghị, hội thảo (MICE): Tiềm năng đang bị bỏ ngỏ?
(PLVN) - Với lợi thế bãi biển trải dài và nhiều thắng cảnh, cơ sở vật chất hiện đại,… Việt Nam có nhiều tiềm năng phát triển du lịch MICE (du lịch kết hợp hội nghị, hội thảo). Để đáp ứng nguồn khách chuyên nghiệp, có khả năng chi trả cao từ loại hình này, yêu cầu cải thiện cơ chế quản lý, cơ sở hạ tầng, chất lượng dịch vụ trở thành bài toán cấp thiết.
BOT T2 trên quốc lộ 91 chưa “hạ nhiệt”

BOT T2 trên quốc lộ 91 chưa “hạ nhiệt”

(PLVN) - Cứ vài chục phút trạm BOT T2 (khu vực Thới Hòa, phường Thới Thuận, quận Thốt Nốt, TP Cần Thơ) lại kẹt xe phải xả trạm. Không khí xung quanh thật ồn ào vì xe cộ đông đúc, tiếng còi xe inh ỏi. Mỗi lần xả trạm lại có người hiếu kì reo hò, vỗ tay. Thỉnh thoảng lại có người to tiếng cự cãi lẫn nhau vì kẹt xe, rồi lại xả trạm…

Vợ chồng thầy giáo nấu cơm miễn phí cho học trò vùng cao

Vợ chồng thầy giáo nấu cơm miễn phí cho học trò vùng cao
(PLVN) - Nhiều lần chứng kiến cảnh học sinh đến trường với cái bụng rỗng, thầy Lương Văn Bá đã bàn với vợ mở quán ăn sáng miễn phí, phục vụ những học sinh có hoàn cảnh khó khăn. Từ đó đến nay, căn nhà nhỏ của cặp giáo viên này là địa điểm ăn sáng cho hàng trăm học sinh nghèo ở vùng cao xứ Nghệ.

'Ruby máu' - một thông điệp bảo vệ tài nguyên, môi trường

'Ruby máu' - một thông điệp bảo vệ tài nguyên, môi trường
(PLVN) - Đường dây buôn bán trái phép đá quý, những sự rò rỉ đá quí không qua kiểm duyệt cơ quan nhà nước, buôn lậu đá quý ra nước ngoài và thủ thuật tẩu tán đá quý của những nhà thầu, các băng đảng để thu lợi nhuận phi pháp đã làm cho tài nguyên quốc gia rò rỉ và nhỏ máu. Từ thực tế này, bộ phim truyền hình “Ruby máu” (đang được phát sóng vào lúc 21h00, từ thứ 2 đến thứ 7 hàng tuần trên kênh ANTV) thực sự là một thông điệp về bảo vệ tài nguyên môi trường.

TP HCM giao đất cho chủ đầu tư xây mới chung cư Cô Giang

TP HCM giao đất cho chủ đầu tư xây mới chung cư Cô Giang
(PLVN) - Liên quan đến tiến độ thực hiện chương trình cải tạo chung cư cũ, mới đây UBND TP Hồ Chí Minh đã thống nhất với đề xuất của Sở Tài nguyên và Môi trường Thành phố về việc giao đất cho Công ty cổ phần Phát triển Đất Việt để thực hiện dự án chung cư Cô Giang tại phường Cô Giang, quận 1.

Tận mắt 'siêu dự án' của Công ty địa ốc Alibaba: Bãi đất xác xơ được 'nổ' “dự án vươn tầm thế giới”

Tận mắt 'siêu dự án' của Công ty địa ốc Alibaba: Bãi đất xác xơ được 'nổ' “dự án vươn tầm thế giới”
(PLVN) - Sau TP HCM, huyện Long Thành (Đồng Nai), thị xã Phú Mỹ (Bà Rịa - Vũng Tàu), mới đây huyện Xuân Lộc (Đồng Nai) tiếp tục cảnh báo về dự án “ma” của Công ty cổ phần địa ốc Alibaba. Trước thông tin trên về dự án trên, PV đã tìm tới xã Xuân Hưng (huyện Xuân Lộc) để tìm hiểu về dự án được giới thiệu có tên Ali Mega Xuân Lộc của Công ty Alibaba. 

Sao lại giảm nhẹ trong khi cần tăng nặng?

Sao lại giảm nhẹ trong khi cần tăng nặng?
(PLVN) - Bị can Nguyễn Hữu Linh bị truy tố ra tòa vì hành vi dâm ô với trẻ em không chỉ là thể hiện sự nghiêm minh của pháp luật, “quân pháp bất vị thân” mà còn là kết quả của sự đồng thuận xã hội, quyết không để những kẻ đồi bại lọt lưới, không chỉ đơn thuần là pháp luật mà còn chứa đựng nhiều yếu tố đạo lý ở đây.

Góp ý dự thảo Luật Biên phòng Việt Nam: Cần xây dựng nền biên phòng phát huy sức mạnh toàn dân

Góp ý dự thảo Luật Biên phòng Việt Nam: Cần xây dựng nền biên phòng phát huy sức mạnh toàn dân
(PLVN) - Luật Biên phòng Việt Nam được xây dựng với mục đích phát huy sức mạnh tổng hợp của cả hệ thống chính trị, tổ chức, cá nhân, xây dựng nền biên phòng (BP) toàn dân và thế trận BP toàn dân vững mạnh, ổn định lâu dài trong nền quốc phòng toàn dân và thế trận quốc phòng toàn dân gắn với thế trận an ninh nhân dân vững chắc. 

Đáng ghét cái sự 'hợm'

Đáng ghét cái sự 'hợm'
(PLVN) - Lời lẽ và cách xưng hô của một thanh niên Việt kiều dẫn chó đi dạo với các ông già bảo vệ chung cư biểu hiện một thứ văn hóa hợm hĩnh mà cụ thể ở đây là hợm của, hợm tiền và hợm... cả chó nữa. Chúng tôi không dẫn ra thái độ và ngôn ngữ của anh chàng này vì nó quá phản cảm, gây bức xúc cho những người đọc bài này một lần nữa.

Nguy hại khó lường của tôm hùm đất

Nguy hại khó lường của tôm hùm đất
(PLVN) - Tôm hùm nước ngọt (còn có tên tôm hùm đất) là loài xâm thực nguy hại đã được cảnh báo nhưng thời gian gần đây, việc buôn bán loài này diễn ra rầm rộ, khiến Bộ NN&PTNN phải cảnh báo mức độ nguy hại của nó.

Kỷ niệm 15 năm đường bay thẳng Việt - Nga: Cầu nối thúc đẩy hợp tác song phương

Kỷ niệm 15 năm đường bay thẳng Việt - Nga: Cầu nối thúc đẩy hợp tác song phương
(PLVN) - Thị trường Nga luôn đứng trong top 10 thị trường có lưu lượng khách du lịch đến Việt Nam lớn nhất. Theo dự báo, Việt Nam sẽ đón một triệu khách du lịch Nga vào năm 2020… Đây hứa hẹn sẽ là thị trường tiềm năng trong phát triển du lịch, nhất là trong bối cảnh đường bay thẳng Việt Nam - Nga vừa chính thức kỷ niệm 15 năm khai thác.

Mở rộng các hành vi có thể bị xét xử tội Dâm ô

Mở rộng các hành vi có thể bị xét xử tội Dâm ô
(PLVN) - Trong Dự thảo Nghị quyết hướng dẫn một số điều của Bộ luật Hình sự quy định về các tội xâm hại tình dục trẻ em, khái niệm dâm ô mới đã được mở rộng với nhiều hành vi cụ thể được liệt kê.

31.1°C

Hà Nội

SJC Hà Nội

Mua vào 36.520

Bán ra 36.520

VNIndex

3.41 0.37%